Khoảng cách giữa nhu cầu và ngân sách
Đầu tư hạ tầng ASEAN là việc xây dựng và nâng cấp các mạng lưới thiết yếu như điện, giao thông, viễn thông và y tế để đáp ứng tăng trưởng kinh tế, đô thị hóa và nhu cầu đời sống trong khu vực. Quy mô cần thiết đã vượt xa khả năng chi trả của ngân sách công, nên bài toán không còn là có nên đầu tư mà là tìm nguồn vốn và cách triển khai đáng tin cậy.
Theo Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), các nước ASEAN cần đầu tư bình quân 476 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2026–2040, tương đương 8,7% GDP khu vực; tổng nhu cầu lên tới 7.100 tỷ USD. Ngân sách chính phủ hiện chỉ có thể đáp ứng khoảng 45%, để lại thiếu hụt vốn hạ tầng khoảng 264 tỷ USD mỗi năm. Khoảng trống này không thể được lấp bằng cách yêu cầu ngân sách gánh thêm vô hạn: các chính phủ còn phải cân đối nhiều ưu tiên công, trong khi dự án hạ tầng thường cần vốn lớn và thời gian dài.
Vì vậy, huy động vốn tư nhân là một điều kiện thực tế, không phải lựa chọn phụ. Nhưng nhà đầu tư sẽ khó tham gia nếu dự án chưa được chuẩn bị kỹ, quy định thiếu ổn định hoặc quy trình đấu thầu thiếu minh bạch. Khoảng thiếu hụt hằng năm vì thế cũng là lời cảnh báo rằng cải cách thể chế và chuẩn bị dự án phải đi cùng việc tìm thêm tiền.
Điện và giao thông quyết định quy mô bài toán
Điện và giao thông vận tải chiếm khoảng 85% tổng nhu cầu đầu tư hạ tầng ASEAN: nhu cầu cho ngành điện vào khoảng 3.600 tỷ USD, còn giao thông cần khoảng 2.500 tỷ USD đến năm 2040. Tỷ trọng áp đảo này cho thấy không thể giải quyết thiếu hụt vốn bằng những dự án rời rạc; khu vực cần các mạng lưới đủ kết nối để công trình ở nước này bổ trợ cho hoạt động kinh tế ở nước khác.
Với hạ tầng năng lượng, ưu tiên không chỉ là tăng công suất phát điện. Truyền tải, lưu trữ và kết nối xuyên biên giới thông qua Lưới điện ASEAN cũng cần được đầu tư để củng cố an ninh năng lượng, hỗ trợ sử dụng năng lượng sạch và giảm tác động từ gián đoạn nguồn cung toàn cầu. Sáng kiến Lưới điện Liên Á, ra mắt vào tháng 5-2026, được kỳ vọng mở rộng thương mại điện và kết nối lưới trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Ở hạ tầng giao thông, đường bộ chiếm phần lớn nhu cầu, trong khi đường sắt và sân bay cũng cần vốn đáng kể. Đầu tư vào mạng lưới tích hợp, kết nối xuyên biên giới có ý nghĩa trực tiếp với người dân: vận chuyển hàng hóa nhanh hơn, chi phí logistics thấp hơn và doanh nghiệp tiếp cận thị trường thuận lợi hơn. Nếu thiếu phối hợp khu vực, những tuyến đường lớn vẫn có thể không tạo ra hiệu quả tương xứng.
Muốn có vốn tư nhân, phải có dự án đủ sức thuyết phục
Đa dạng hóa tài chính không đồng nghĩa chuyển toàn bộ rủi ro sang doanh nghiệp. Chính phủ vẫn cần xác định ưu tiên, bảo đảm lợi ích công và tạo khuôn khổ đủ rõ để nhà đầu tư đánh giá rủi ro. ADB nêu những điểm nghẽn cụ thể: thiếu dự án được chuẩn bị đầy đủ, quy định chưa đủ tính dự báo và hạn chế về minh bạch trong mua sắm, đấu thầu. Nếu các vấn đề này không được xử lý, nguồn vốn tư nhân sẽ không tự động biến thành công trình.
Đòi hỏi đó còn mở rộng ra ngoài điện và giao thông. Hạ tầng số cần khoảng 584 tỷ USD, còn y tế cần khoảng 227 tỷ USD đến năm 2040; đây là các nhu cầu gắn với khả năng tiếp cận dịch vụ, việc làm và chất lượng cuộc sống. ADB dự kiến hỗ trợ các mạng cáp quang, cáp ngầm dưới biển, điểm trao đổi lưu lượng Internet và trung tâm dữ liệu khu vực đến năm 2035 thông qua sáng kiến Xa lộ số châu Á - Thái Bình Dương.
Đối với người dân, thước đo cuối cùng không phải lượng vốn được công bố mà là điện có ổn định hơn, việc đi lại và vận chuyển có thuận tiện hơn, và dịch vụ thiết yếu có đến gần cộng đồng hơn hay không. ADB cho biết sẽ hỗ trợ các chính phủ thúc đẩy dự án tạo niềm tin cho nhà đầu tư đồng thời đáp ứng nhu cầu người dân. Điều đó đặt ra yêu cầu phải đánh giá thành công bằng lợi ích lâu dài, không chỉ bằng quy mô xây dựng.
Kết luận: tiền quan trọng, nhưng chất lượng quyết định
Nhu cầu đầu tư hạ tầng ASEAN cho thấy ngân sách công không thể một mình gánh nổi quy mô phát triển đang đặt ra. Điện và giao thông là trọng tâm, nhưng thu hẹp thiếu hụt vốn hạ tầng đòi hỏi nhiều hơn việc kêu gọi thêm nhà đầu tư: các nước phải chuẩn bị dự án tốt, giữ luật chơi ổn định và minh bạch trách nhiệm.
Nếu làm được điều đó, vốn tư nhân có thể bổ sung cho nguồn lực nhà nước và giúp các mạng lưới xuyên biên giới tạo lợi ích rộng hơn. Nếu không, con số đầu tư lớn sẽ chỉ phơi bày khoảng cách giữa tham vọng và năng lực thực thi. Thước đo đúng là hạ tầng phục vụ được người dân và nền kinh tế trong thời gian dài.
