‘Báu vật từ Cội nguồn’ là gì và vì sao đáng xem?
Triển lãm chuyên đề ‘Báu vật từ Cội nguồn’ là trưng bày 25 cổ vật gốm Phùng Nguyên và Sa Huỳnh - Đông Sơn, cho phép người xem lần theo tiến trình hình thành nghệ thuật gốm Việt cổ, đồng thời soi lại căn tính văn hóa Việt qua những lớp trầm tích từ hàng nghìn năm trước.
Triển lãm bảo tàng gốm này khai mạc lúc 17h ngày 28/8 tại Bảo tàng Gốm thời Dựng nước ở phường An Khánh, TP Hồ Chí Minh. Nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, bảo tàng giới thiệu 25 hiện vật gốm tiêu biểu, thuộc các sưu tập gốm Phùng Nguyên và gốm Đông Sơn – Sa Huỳnh, để kể lại những lớp trầm tích văn hóa Việt cách nay hàng ngàn năm. Đây không phải một trưng bày trung tính: nó đặt người xem trước câu hỏi chúng ta đến từ đâu, di sản văn hóa gốm nào đã góp phần đúc nên một cộng đồng Việt với trí tưởng tượng, kỹ thuật và đời sống tinh thần phong phú đến vậy.
Gốm Phùng Nguyên: những đường nét đầu tiên của nghệ thuật gốm Việt
Điểm sáng đầu tiên của triển lãm là 9 cổ vật gốm Phùng Nguyên, niên đại khoảng 4.000–3.500 năm, gồm bát bồng, bình miệng loe, bình chân đế và nhiều loại đồ đựng. Văn hóa Phùng Nguyên phân bố ở trung du và châu thổ Bắc Bộ, là một trong những văn hóa tiêu biểu của sơ kỳ thời đại đồ đồng ở miền Bắc Việt Nam. Nói cách khác, đây là những đường nét mở đầu cho nghệ thuật gốm Việt cổ – nơi người Việt lần đầu dùng đất và lửa để vừa phục vụ đời sống, vừa ghi dấu tư duy tạo hình.
Điểm đặc biệt của gốm Phùng Nguyên nằm ở nghệ thuật trang trí: trên bề mặt được miết láng, nghệ nhân dùng kỹ thuật khắc vạch, in chấm, chấm dải, văn thừng, in nan đan, tạo nên những mô-típ chữ S tổ chức thành các băng hoa văn giàu nhịp điệu. Một câu trích dẫn được xác lập từ các tài liệu: "Gốm Phùng Nguyên cho thấy kỹ thuật chế tác và cảm quan thẩm mỹ phát triển của cư dân Việt cổ ngay từ hàng nghìn năm trước". Nhìn vào cổ vật gốm Việt này, ta không chỉ thấy đồ dùng, mà thấy cách một cộng đồng học cách nghĩ bằng hình khối và hoa văn.
Bình tạo hình bò: biểu tượng phồn thực và trí tưởng tượng nông nghiệp
Trong số 25 cổ vật gốm Việt, Bình tạo hình bò của văn hóa Phùng Nguyên là hiện vật gây ấn tượng mạnh nhất. Niên đại của bình khoảng 4.000–3.800 năm, kết hợp công năng đồ đựng với nghệ thuật tạo hình động vật. Con bò được thể hiện thân dài, chân cao, sừng nhọn, thân rỗng, với những băng hoa văn chữ S chạy quanh. Đây là bằng chứng trực tiếp cho thấy cư dân nông nghiệp cổ không chỉ cần vật dụng, họ cần biểu tượng để nghĩ về sức sống, mùa màng và sự tiếp nối của cộng đồng.
Điều táo bạo nằm ở chỗ bộ phận sinh dục của con bò được thể hiện rõ, gợi liên tưởng đến quan niệm phồn thực, sức sinh sôi và sự tiếp nối của sự sống trong tư duy cư dân nông nghiệp cổ. Ở đây, di sản văn hóa gốm không phải thứ trang trí vô thưởng vô phạt, mà là ngôn ngữ biểu tượng trực diện. Bình tạo hình bò cho thấy nghệ nhân đã khái quát hình dáng tự nhiên thành một hình khối khỏe khoắn, cân đối, giàu biểu cảm, nơi công năng, tạo hình, hoa văn và ý nghĩa biểu tượng hòa quyện thành một báu vật đúng nghĩa.
Gốm Sa Huỳnh - Đông Sơn: cuộc gặp gỡ giữa những không gian văn hóa
Nhóm 15 hiện vật gốm Sa Huỳnh - Đông Sơn, có niên đại chủ yếu khoảng 2.300–2.000 năm, mở ra một cảnh quan khác của di sản văn hóa gốm. Sa Huỳnh và Đông Sơn là hai văn hóa khảo cổ tiêu biểu của thời đại kim khí trên lãnh thổ Việt Nam. Những bình dáng con tiện, cổ cao, vai xuôi, thân nở, chân đế cao hoặc thấp choãi, với các đường gờ phân chia cổ–vai–thân–chân đế, tạo nên cấu trúc hình khối mạch lạc, vừa khỏe khoắn vừa thanh thoát. Nếu Phùng Nguyên thiên về mặt phẳng hoa văn, thì gốm Sa Huỳnh - Đông Sơn nhấn mạnh đến đường khối và tỷ lệ.
Hoa văn trên gốm Đông Sơn – Sa Huỳnh gồm chữ S biến thể, sóng nước, ô caro, tam giác, đường song song, chấm dải, được tổ chức thành các băng trang trí chặt chẽ, tạo nhịp điệu chuyển động quanh thân bình. Theo các tư liệu triển lãm, nhóm hiện vật này phản ánh sự giao lưu, gặp gỡ giữa các không gian văn hóa trên lãnh thổ Việt Nam thời Sơ sử. Những đường khắc tinh tế trên gốm Phùng Nguyên và cấu trúc khỏe khoắn của gốm Sa Huỳnh - Đông Sơn cùng nhau làm rõ những lớp văn hóa đã tạo nên diện mạo phong phú của lịch sử và văn minh người Việt.
Triển lãm bảo tàng gốm như cánh cửa mở lại cội nguồn
Bảo tàng Gốm thời Dựng nước – thiết chế tư nhân chuyên về gốm cổ được sáng lập và ra mắt năm 2025 – hiện là bảo tàng gốm cổ lớn nhất Việt Nam. Trong không gian ấy, ‘Báu vật từ Cội nguồn’ không dừng ở việc trưng bày đẹp mắt; nó là một lập luận bằng hiện vật: rằng qua đất nung, hình khối và hoa văn, có thể đọc được cả kỹ thuật, thẩm mỹ, đời sống tinh thần và sức sáng tạo của cư dân cổ.
Triển lãm bảo tàng gốm này cho phép công chúng khám phá những lớp trầm tích văn hóa cách nay hàng ngàn năm, đồng thời nhận ra sự tiếp nối của nghệ thuật gốm Việt Nam từ Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun đến Đông Sơn. Từ những đường khắc tinh tế trên gốm Phùng Nguyên tới cấu trúc khỏe khoắn của gốm Sa Huỳnh - Đông Sơn, ‘Báu vật từ Cội nguồn’ kể câu chuyện dài của di sản văn hóa gốm và nhắc chúng ta rằng căn tính Việt không trừu tượng; nó hiện hữu trong từng mảnh gốm, từng băng hoa văn, từng bình gốm cổ còn đứng vững sau hàng thiên niên kỷ.
