Không chỉ là trưng bày cổ vật, mà là lời nhắc về cội nguồn
Triển lãm “Báu vật từ Cội nguồn” là trưng bày chuyên đề tại bảo tàng gốm TPHCM, nơi 25 hiện vật gốm tiêu biểu của các văn hóa Phùng Nguyên, Sa Huỳnh và Đông Sơn được giới thiệu để kể lại hành trình hình thành, phát triển và giao thoa của di sản gốm Việt qua hàng nghìn năm lịch sử, đồng thời khơi dậy cảm xúc kết nối và tự hào về cội nguồn trong người xem.
Điều đáng nói là triển lãm Báu vật Cội nguồn không được thiết kế như một phòng trưng bày khô cứng, mà như một cuộc trò chuyện về ký ức tập thể. Nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2.9, Bảo tàng Gốm Thời dựng nước tại phường An Khánh, TPHCM đã chọn đúng thời điểm để nhắc người trẻ rằng độc lập không chỉ là câu chuyện chính trị, mà còn là khả năng tự nhận ra mình đến từ đâu. Theo Giám đốc bảo tàng Phạm Gia Chi Bảo, “báu vật” không nằm ở giá trị vật chất, mà ở việc giúp con người hôm nay nhận ra điểm khởi đầu của mình. Cách nhìn này khiến triển lãm trở thành một tuyên ngôn: di sản chỉ sống khi ta chịu ngồi lâu trước nó, để lòng mình chậm lại và lắng nghe.
Cổ vật gốm Phùng Nguyên: những đường nét đầu tiên của mỹ cảm Việt
Nếu muốn hiểu cội nguồn của di sản gốm Việt, ta phải bắt đầu từ cổ vật gốm Phùng Nguyên. Trong triển lãm, 9 hiện vật gốm Phùng Nguyên có niên đại khoảng 4.000 – 3.500 năm cách nay được giới thiệu như một lớp trầm tích văn hóa đầu tiên của thời sơ kỳ đồ đồng ở vùng trung du và châu thổ Bắc Bộ. Những bát bồng, bình miệng loe, cổ thót, thân phình, bình chân đế cho thấy người Việt cổ đã sớm có tư duy tạo hình phức tạp, biết khai thác đường cong, độ cân đối, sự ổn định của khối gốm trong đời sống thường nhật. Các kỹ thuật khắc vạch, in chấm, văn thừng, in nan đan được kết hợp để tạo nên hoa văn, chứng tỏ esthetic không phải thứ đến sau, mà đi cùng chức năng ngay từ cội nguồn.
Điểm gây ấn tượng mạnh không phải số lượng hiện vật, mà là cảm giác gần gũi chúng đem lại. Những đường khắc vẫn còn rõ sau hàng nghìn năm cho thấy bàn tay cư dân Việt cổ đã tinh tế hơn ta thường tưởng. Một số hiện vật mang đặc điểm chuyển tiếp Phùng Nguyên – Đồng Đậu, như một lát cắt của lịch sử ngay trên bề mặt gốm. Khi đứng trước chúng, ta nhận ra gốm không chỉ là đồ dùng, mà là nhật ký của sự tiến hóa: mỗi vệt văn thừng là một bước thử của kỹ thuật, mỗi thay đổi ở miệng bình là một điều chỉnh để phù hợp với thói quen sử dụng. Không khó để thấy chính từ những khối gốm này, mỹ cảm Việt đã bắt đầu định hình, âm thầm nhưng bền bỉ.
Bình tạo hình bò: biểu tượng phồn thực và trí tưởng tượng của tổ tiên
Trong toàn bộ trưng bày, Bình tạo hình bò xứng đáng được xem là hiện vật có sức gợi mạnh nhất. Hiện vật có niên đại khoảng 4.000 – 3.800 năm cách nay, được chế tác bằng đất nung màu đỏ nhạt, kết hợp công năng đồ đựng với nghệ thuật tạo hình động vật. Hình tượng con bò được cách điệu thành một khối hình khỏe khoắn, thân dài, chân cao, sừng nhọn; phần thân tạo khoang rỗng, trên đó là những băng hoa văn chữ S nối tiếp – mô típ đặc trưng của gốm Phùng Nguyên. Đây là quotable statement: “Bình tạo hình bò, niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm cách ngày nay, kết hợp công năng đồ đựng với nghệ thuật tạo hình động vật”.
Chi tiết táo bạo nhất lại nằm ở bộ phận sinh dục của con vật được thể hiện rõ, gợi liên tưởng đến quan niệm phồn thực, sức sinh sôi và sự tiếp nối của sự sống trong cộng đồng cư dân nông nghiệp cổ. Đây không chỉ là trò chơi hình thức của nghệ nhân, mà là tuyên ngôn rất sớm về cách người xưa nhìn thế giới: sự sung mãn của đất trời, của mùa màng, của gia súc gắn trực tiếp với tồn tại của cộng đồng. Khi ta đứng trước Bình tạo hình bò, hàng nghìn năm bỗng co lại còn một khoảnh khắc: ta và người nghệ nhân Phùng Nguyên gặp nhau trên cùng một hình khối, cùng một nỗi ám ảnh về sinh sôi. Di sản gốm Việt, ở đây, không còn là khái niệm trừu tượng, mà là một cơ thể đất nung mang theo dấu tay và niềm tin của tổ tiên.
Gốm Sa Huỳnh – Đông Sơn: khi các không gian văn hóa cùng lên men
Nếu Phùng Nguyên là xuất phát điểm, thì gốm Đông Sơn cùng nhóm Sa Huỳnh trong triển lãm là bằng chứng cho một giai đoạn giao lưu dữ dội của các không gian văn hóa. Nhóm Sa Huỳnh – Đông Sơn gồm 15 hiện vật gốm, niên đại chủ yếu khoảng 2.300 – 2.000 năm cách nay. Những bình dáng con tiện, cổ cao, vai xuôi, thân nở với chân đế cao hoặc thấp choãi cho thấy người xưa đã biết khai thác tỷ lệ cơ thể người vào tạo hình gốm, tạo cảm giác vững, thanh và có độ “đứng” rất hiện đại. Sa Huỳnh và Đông Sơn là hai văn hóa khảo cổ tiêu biểu của thời đại kim khí; khi được trưng bày cạnh nhau, chúng tự kể câu chuyện về mạng lưới trao đổi, tiếp biến trên lãnh thổ Việt Nam.
Nhìn các cổ vật gốm này, ta hiểu rằng di sản gốm Việt không phát triển trong cô lập. Hoa văn, kiểu dáng và kỹ thuật cho thấy sự gặp gỡ giữa lưu vực sông Hồng, sông Mã và những vùng đất ven biển miền Trung. Đó là lịch sử của những chuyến đi, những dòng trao đổi vỏn vẹn lưu lại trên thân bình, thân nồi. Triển lãm Báu vật Cội nguồn vì thế có giá trị hơn một trưng bày: nó là bản đồ trầm tích văn hóa bằng gốm, nơi mỗi hiện vật là một dấu mốc cho quá trình "lên men" của bản sắc. Đến đây, người ta không chỉ chiêm ngưỡng gốm Đông Sơn hay Sa Huỳnh như cổ vật, mà nhận ra chúng là một phần của cuộc đối thoại dài lâu giữa các cộng đồng cư dân, liên tục mở rộng khái niệm "chúng ta" qua thời gian.
Bảo tàng gốm TPHCM và trách nhiệm nối lại sợi dây ký ức
Triển lãm diễn ra từ ngày 28.8 đến 5.9 tại Bảo tàng Gốm Thời dựng nước ở phường An Khánh, TPHCM. Không ngẫu nhiên mà sự kiện thu hút đông đảo chuyên gia văn hóa, lịch sử, khảo cổ, đại diện các bảo tàng, văn nghệ sĩ, diễn viên cùng công chúng trẻ. Ở đây, bảo tàng gốm TPHCM không chỉ làm nhiệm vụ lưu giữ, mà còn chủ động kiến tạo kết nối. Ông Phạm Gia Chi Bảo chia sẻ: khi có kết nối với hiện vật, con người sẽ có tình cảm; khi có tình cảm, ta muốn hiểu hơn và trân quý hơn, từ đó tự nhiên muốn gìn giữ và trao lại cho những người đến sau. Đó là quan điểm làm di sản hiếm thấy: không áp lên người trẻ gánh nặng “bảo tồn”, mà mời họ bước vào mối quan hệ tình cảm với cội nguồn.
Theo ông, việc giới thiệu 25 hiện vật gốm trong triển lãm Báu vật Cội nguồn nhằm giúp người trẻ có thêm cơ hội cảm nhận sự đa dạng của các nền văn hóa hình thành trên lưu vực sông Hồng, sông Mã và những vùng đất khác, qua đó có cảm nhận sâu sắc hơn về cội nguồn. Một khi tự hào về những gì mình đã biết, họ sẽ sống vui vẻ, hạnh phúc và có ý thức hơn trong việc gìn giữ di sản. Ở góc nhìn này, mỗi cổ vật không còn là “hàng trưng bày”, mà là một sợi dây ký ức đang chờ được nối lại. Khi ta bước vào không gian bảo tàng, di sản gốm Việt không nằm sau tủ kính, mà bước ra đối thoại với đời sống hôm nay – bằng dáng bình, bằng hoa văn chữ S, bằng hình con bò phồn thực hồn nhiên mà sâu sắc.
