Triển lãm nhỏ, câu chuyện lớn về cội nguồn gốm Việt
Triển lãm “Báu vật từ Cội nguồn” là một sự kiện về gốm cổ đại Phùng Nguyên, Sa Huỳnh - Đông Sơn, nơi 25 cổ vật gốm tiêu biểu được trưng bày tại bảo tàng gốm TP.HCM nhằm giúp công chúng nhận diện nguồn gốc kỹ thuật, tư duy tạo hình và đời sống tinh thần của cư dân Việt cổ thông qua những lớp trầm tích văn hóa hàng nghìn năm đã được nặn kết trong đất. Điểm nổi bật của triển lãm này không nằm ở số lượng hiện vật, mà ở thái độ đối với di sản gốm truyền thống: nhìn gốm như bản ghi nhớ của lịch sử, chứ không chỉ là đồ dùng. Nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, việc Bảo tàng Gốm thời dựng nước chủ động kể lại câu chuyện khởi thuỷ của nghệ thuật gốm Việt Nam cho thấy chúng ta đã bắt đầu xem gốm cổ là một trụ cột của bản sắc chứ không còn là “đồ cổ” nằm yên trong kho.
Gốm Phùng Nguyên: những đường khắc đầu tiên của mỹ cảm Việt
Nhìn vào khu vực trưng bày gốm Phùng Nguyên, khó có thể tiếp tục nghĩ người Việt cổ chỉ biết làm đồ dùng thô sơ. 9 hiện vật có niên đại khoảng 4.000–3.500 năm gồm bát bồng, bình miệng loe, bình chân đế và nhiều loại đồ đựng đã cho thấy một “ngôn ngữ” tạo hình hoàn chỉnh. Bề mặt gốm được miết láng, với kỹ thuật khắc vạch, in chấm, chấm dải, văn thừng, in nan đan tạo nên các mô-típ chữ S thành băng hoa văn có nhịp điệu. Theo mô tả từ ban tổ chức, “các kỹ thuật khắc vạch, in chấm, in nan đan… tạo nên những mô típ chữ S và các băng hoa văn có nhịp điệu, cho thấy kỹ thuật chế tác và cảm quan thẩm mỹ phát triển của cư dân Việt cổ”. Đây không chỉ là cổ vật; chúng là bằng chứng rằng mỹ học Việt đã xuất hiện rất sớm, trong sự tối giản của đường cong và nhịp điệu lặp lại trên đất nung.
Bình tạo hình bò: khi đất nung chạm vào biểu tượng phồn thực
Trong toàn bộ không gian triển lãm gốm Việt Nam lần này, bình tạo hình bò từ văn hóa Phùng Nguyên là hiện vật khiến người xem phải dừng lâu nhất. Có niên đại khoảng 4.000–3.800 năm, chiếc bình kết hợp công năng đồ đựng với nghệ thuật tạo hình động vật, thân dài, chân cao, sừng nhọn, phần thân là khoang rỗng và trên đó là các băng hoa văn chữ S đặc trưng. Việc bộ phận sinh dục của con vật được thể hiện rõ ràng khiến hiện vật bước ra khỏi phạm vi “đồ gia dụng” để trở thành một biểu tượng phồn thực, mang theo quan niệm về sức sinh sôi và sự tiếp nối của sự sống của cư dân nông nghiệp cổ. Sự tinh tế của bình tạo hình bò cho thấy nghệ nhân Phùng Nguyên đã biết khái quát, cách điệu hình dáng tự nhiên, tạo khối cân đối, khoẻ khoắn và gài vào đó biểu tượng văn hóa. Nếu muốn hiểu gốm cổ đại Phùng Nguyên không chỉ là kỹ thuật mà còn là tư duy biểu tượng, đây là hiện vật phải đối diện trực tiếp.
Sa Huỳnh - Đông Sơn: bản đồ giao lưu trên thân bình gốm
Nhóm cổ vật gốm Đông Sơn và Sa Huỳnh trong triển lãm đã mở rộng câu chuyện từ Bắc Bộ sang miền Trung, từ thời sơ kỳ đồ đồng sang thời đại kim khí. 15 hiện vật niên đại khoảng 2.300–2.000 năm, với những bình dáng con tiện, cổ cao, vai xuôi, thân nở, chân đế cao hoặc thấp choãi, tạo nên cấu trúc hình khối rõ ràng, vừa khoẻ khoắn vừa thanh thoát. Hoa văn chữ S biến thể, sóng nước, ô caro, tam giác, đường song song, chấm dải được tổ chức thành các băng trang trí quanh thân bình, như một bản đồ thu nhỏ của các mô típ đang giao thoa. Đáng chú ý, tại vùng Bắc Trung Bộ như Bãi Cọi (Hà Tĩnh), các yếu tố Sa Huỳnh và Đông Sơn cùng hiện diện, cho thấy quá trình giao lưu và tiếp biến giữa cư dân miền Bắc và miền Trung. Gốm ở đây không chỉ là di sản gốm truyền thống của từng vùng, mà là dấu vết cụ thể của sự gặp gỡ văn hóa: mỗi đường gờ phân chia cổ, vai, thân, chân đế là một đường ranh được đàm phán lại giữa các cộng đồng.
Vai trò của bảo tàng gốm TP.HCM trong việc đánh thức ký ức đất nung
Triển lãm “Báu vật từ Cội nguồn” khai mạc lúc 17h ngày 28/8 tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước, phường An Khánh, TP.HCM. Việc một thiết chế tư nhân về gốm cổ – hiện được xem là bảo tàng gốm cổ lớn nhất Việt Nam – chủ trì một triển lãm gắn với ngày lễ lớn của đất nước là một tín hiệu đáng chú ý: bảo tàng không đứng ngoài dòng chảy lịch sử, mà dùng gốm để đối thoại với ký ức chung. Bảo tàng này, nơi đang lưu giữ hơn 400 cổ vật cùng nhiều bộ sưu tập độc bản, từng có Chõ gốm Đông Sơn được công nhận là Bảo vật Quốc gia ở niên đại 2.000–2.500 năm. Sự xuất hiện của triển lãm gốm cổ đại Phùng Nguyên và Sa Huỳnh - Đông Sơn trong không gian đó khiến bảo tàng trở thành một “trục” kết nối nhiều tầng thời gian: từ chõ đồ xôi của cư dân Đông Sơn đến bình tạo hình bò của Phùng Nguyên, tất cả cùng đặt câu hỏi về cách chúng ta đối xử với đất – và với lịch sử – hôm nay.
