Phục chế ảnh lịch sử: từ ký ức mờ nhòe tới trải nghiệm sống động
Phục chế ảnh lịch sử là quá trình dùng công nghệ khôi phục ảnh cũ, tô màu ảnh đen trắng và chỉnh sửa chi tiết để biến những tư liệu ảnh cổ mờ nhòe thành hình ảnh lịch sử sống động, qua đó giúp người xem cảm nhận quá khứ gần gũi, cụ thể và giàu cảm xúc hơn trong đời sống hiện tại. Chính vì thế, phục chế ảnh không chỉ là công việc kỹ thuật, mà là một hình thức kể chuyện lịch sử bằng màu sắc và ánh sáng, đặt lại con người và sự kiện vào không gian thị giác quen thuộc của thế hệ trẻ. Mới đây, nhân dịp kỷ niệm 56 năm thành lập Đài Truyền hình Việt Nam, một phóng sự đã dùng trí tuệ nhân tạo để phục dựng những thước phim tư liệu về các thế hệ cán bộ, biên tập viên, phát thanh viên từng gắn bó với nhà đài. Những khung hình vốn chỉ tồn tại dưới dạng đen trắng, mờ nhòe qua năm tháng, bỗng hiện lên sắc nét, đầy màu sắc và chi tiết. Khi lịch sử được trả lại màu da, màu áo, ánh mắt và không khí trường quay, khán giả không còn nhìn vào quá khứ như một bảo tàng xa lạ, mà như gặp lại người quen sau nhiều thập kỷ.
Viên Hồng Quang: người dùng công nghệ kéo lịch sử lại gần màn hình giới trẻ
Trong làn sóng phục chế ảnh lịch sử, Viên Hồng Quang trở thành gương mặt tiêu biểu khi đã tham gia xử lý hơn 4.000 tư liệu phim và ảnh bằng công nghệ học máy và học sâu. Anh xuất thân từ ngành công nghệ thông tin, nhưng chọn đi một con đường ít người trẻ kiên trì: đào sâu hậu kỳ phim để tô màu ảnh đen trắng, khôi phục chi tiết và dựng lại sức sống cho từng khung hình. Động lực xuất phát từ cảm xúc rất cụ thể: bị lay động trước sự hy sinh và cống hiến của thế hệ ông cha được ghi lại qua phim, ảnh, âm thanh chân thực, anh muốn làm chúng sống động hơn để thế hệ trẻ không còn thấy tư liệu lịch sử khô khan. Năm 2020, anh chính thức bước vào dự án nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tô màu ảnh cũ. Từ nền tảng công nghệ sẵn có, Quang tự học các kỹ thuật Machine Learning và Deep Learning, coi AI như "một chiếc dao khắc tốt" – nghĩa là công cụ để xử lý tác vụ lặp lại, giải phóng sức lao động, nhưng không thể thay thế hoàn toàn mắt nhìn, tri thức và thẩm mỹ của người làm phục chế.
Dựng màu không chỉ là kỹ thuật: đó là hành trình nghiên cứu lịch sử
Điểm dễ gây hiểu lầm nhất trong công nghệ khôi phục ảnh là tưởng rằng chỉ cần "đưa tư liệu vào máy" là AI sẽ lo phần còn lại. Thực tế, một tư liệu ảnh cổ thường nhiễu, rung, mờ, xước hoặc hư hỏng theo thời gian, phải mất rất nhiều công sức để phục dựng dần. Có dự án, Quang phải xử lý từng khung hình, nhất là những đoạn phim chuyển động nhanh hoặc quay trong điều kiện thiếu sáng. Đây là nơi kỹ năng kỹ thuật gặp hiểu biết lịch sử: anh luôn tự hỏi một bộ trang phục trong ảnh đen trắng vốn có màu gì, một công trình thời đó mang sắc độ ra sao, chi tiết nào là dấu vết thật của thời đại và chi tiết nào chỉ là suy đoán. Trong dự án khôi phục màu cho tác phẩm "Thăng Đường nhập thất" của họa sĩ Victor Tardieu, bức tranh với khoảng 200 nhân vật thật buộc anh phải cùng giảng viên chuyên ngành tìm thêm dữ liệu về màu sắc và phẩm cấp trang phục. Anh gọi đó là "hành trình ngược thời gian": càng phục chế, càng phải nghiên cứu bối cảnh, đối chiếu nhiều nguồn để đảm bảo tính khách quan của màu sắc. Câu nói đáng nhớ của anh là: "Trong phục chế, AI giúp xử lý những tác vụ lặp lại, còn tri thức, tính thẩm mỹ và sự can thiệp của con người vẫn quyết định chất lượng cuối cùng".
Từ phòng dựng đến mạng xã hội: khi ảnh lịch sử sống động chạm tới hàng trăm triệu người
Công nghệ tô màu và khôi phục chi tiết chỉ thực sự có ý nghĩa khi những tư liệu ấy tìm được người xem. Trên mạng xã hội, bản tô màu thước phim phỏng vấn Chủ tịch Hồ Chí Minh do Viên Hồng Quang thực hiện đã vượt mốc hơn 100 triệu lượt xem, trở thành sản phẩm được quan tâm rộng rãi nhất của anh. Loạt phim phục chế phần phỏng vấn bà Nguyễn Thị Bình cũng ghi dấu khi có video đạt tới 195.000 lượt thích trên một nền tảng mạng xã hội. Những con số này không nói về thuật toán, mà nói về nhu cầu thật: công chúng muốn nhìn thấy lịch sử rõ mặt, rõ màu, muốn những nhân vật từng chỉ xuất hiện trong sách vở bước ra trước mắt như người thân. Phía sau đó là nỗ lực âm thầm về tài chính và thời gian. Có giai đoạn, Quang phải tự xoay xở để duy trì công việc phục chế tư liệu lịch sử, một lĩnh vực đòi hỏi nhiều thời gian và sử dụng công nghệ cao nhưng không dễ có nguồn thu ổn định. Nhưng chính sự động viên của người xem – những bình luận xúc động dưới mỗi video, những lượt chia sẻ khiến nội dung phục chế lan rộng – đã trở thành nguồn lực tinh thần cho anh tiếp tục. Khi hàng trăm triệu lượt xem dành cho ảnh lịch sử sống động, chúng ta không chỉ thấy một xu hướng nội dung, mà là sự khẳng định: ký ức không hề khô khan, điều khô khan là cách chúng ta kể lại nó.
Khi AI tô màu ký ức: kết nối thế hệ qua những gương mặt đã từng lên sóng
Công nghệ khôi phục ảnh không chỉ thuộc về cá nhân vài "phù thủy" phòng dựng, mà đang len vào những sự kiện chính thống. Trong dịp kỷ niệm 56 năm thành lập Đài Truyền hình Việt Nam, các giọng đọc huyền thoại như NSƯT Kim Tiến, NSƯT Thanh Hùng cùng nhiều cán bộ đã nghỉ hưu có dịp ngồi lại xem phóng sự làm bằng tư liệu đã được phục dựng bằng trí tuệ nhân tạo. Trước khi phim chiếu, họ còn bán tín bán nghi về việc AI có thể "hô biến" những thước phim nhuốm màu thời gian đến mức nào. Nhưng khi hình ảnh đầu tiên hiện lên, cả khán phòng lặng đi vì bất ngờ: những khung hình đen trắng mờ nhòe bỗng trở nên sắc nét, sống động, gương mặt đồng nghiệp hiện lên rõ như vừa mới ghi hình. NSƯT Kim Tiến xúc động nói nếu không có AI phục chế, bà khó mà nhận ra nhiều đồng nghiệp cũ trong những thước phim đen trắng nhòe nhoẹt. NSƯT Thanh Hùng thì dí dỏm rằng nếu công nghệ này xuất hiện từ thời ông còn công tác, có lẽ ông sẽ… thất nghiệp. Câu nói vui ấy hé lộ một sự thật: công nghệ đang đảo chiều mối quan hệ giữa người xem và tư liệu. Khi những hình ảnh MC Lại Văn Sâm thời trẻ với mái tóc dày, gương mặt trẻ trung, vẻ ngoài giản dị hiện lên sắc nét, khán giả không chỉ hoài niệm mà còn nhìn thấy độ dài của một đời nghề được nối bằng hình ảnh, từ đen trắng đến màu sắc. Kết luận đúng nhất cho thời điểm này là: nếu không kịp thời phục chế ảnh lịch sử, chúng ta sẽ mất đi cơ hội để ký ức chạm vào trái tim thế hệ trẻ hôm nay bằng chính ngôn ngữ hình ảnh mà họ đang sống cùng mỗi ngày.
