Đối thoại vẫn mở giữa lệnh ngừng bắn mong manh
Đàm phán Mỹ Iran là nỗ lực ngoại giao nhằm giảm đối đầu giữa Washington và Tehran, đồng thời tìm cách xử lý những bất đồng về an ninh, trừng phạt và tuyến hàng hải chiến lược. Phái đoàn Iran do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araqchi dẫn đầu đã tới Islamabad tối 10-4 để chuẩn bị cho cuộc gặp với Mỹ. Động thái này cho thấy Tehran chưa khép cửa đối thoại, dù Qalibaf nói Iran không tin tưởng Washington và chỉ chấp nhận một thỏa thuận thực chất. Bối cảnh cấp bách là lệnh ngừng bắn hai tuần do Tổng thống Donald Trump công bố ngày 7-4, sau khi đe dọa tấn công Iran; thỏa thuận tạm dừng các đợt không kích của Mỹ và Israel, nhưng chưa tháo gỡ các điểm nóng khu vực. Vì vậy, Islamabad là cơ hội ngoại giao, không phải dấu hiệu cho thấy khủng hoảng đã được kiểm soát.
Các kênh trung gian nối những lập trường cách biệt
Nỗ lực hòa giải không chỉ dựa vào cuộc gặp trực tiếp ở Pakistan. Qatar, Pakistan, Ai Cập và một số nước khác đang tìm cách thu hẹp bất đồng, trong khi các nhà trung gian Qatar đã tới Tehran để tiếp tục trao đổi với quan chức Iran. Vai trò của trung gian Qatar đặc biệt đáng chú ý vì Doha có thể duy trì liên lạc khi hai bên thiếu lòng tin và các cuộc thương lượng chính thức chưa tiến triển. Tuy nhiên, trung gian chỉ có thể giữ kênh đối thoại thông suốt; họ không thể thay thế những nhượng bộ mà Washington và Tehran phải tự quyết định. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif gọi đây là giai đoạn mang tính quyết định, đồng thời cảnh báo rằng một lệnh ngừng bắn lâu dài đòi hỏi giải quyết những vấn đề phức tạp qua đàm phán. Nhận định ấy phản ánh đúng thế khó: các bên có động lực tránh chiến tranh, nhưng chưa thống nhất điều kiện để chấm dứt khủng hoảng.
Hormuz và thứ tự cam kết là nút thắt
Khoảng cách lớn nhất nằm ở việc mỗi bên muốn giải quyết vấn đề nào trước. Tehran gắn việc chấm dứt xung đột với dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản bị phong tỏa, bảo đảm an ninh và xử lý các mặt trận liên quan. Washington lại đặt trọng tâm vào chương trình hạt nhân Iran và an ninh hàng hải, nhất là yêu cầu giữ cho các tuyến vận tải quốc tế không bị một bên đơn phương chi phối. Tại đàm phán Islamabad ngày 11-4, Iran được cho là sẽ nêu yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt và công nhận quyền kiểm soát của Tehran đối với eo biển Hormuz, bao gồm khả năng áp phí quá cảnh và quản lý lưu thông. Đây không phải khác biệt kỹ thuật có thể gác lại: quyền kiểm soát Hormuz tác động trực tiếp tới an ninh hàng hải và lợi ích của các nước khác. Nếu hai bên không thống nhất thứ tự thực hiện cam kết, mỗi nhượng bộ đều có thể bị xem là rủi ro thay vì bước tiến.
Không kích khiến ngoại giao phải chạy đua với thời gian
Các đề xuất mới vẫn được xem xét trong lúc Washington tiếp tục gây sức ép quân sự. Mỹ đã tiến hành những cuộc không kích giới hạn nhằm vào mục tiêu quân sự trên đảo Qeshm, gần eo biển Hormuz, trong khi các nỗ lực ngoại giao được duy trì. Sự song hành này khiến thông điệp của Washington khó thuyết phục Tehran rằng đối thoại có thể thay thế đối đầu. Ngược lại, Iran cũng tuyên bố sẵn sàng đáp trả nếu bị tấn công; theo thông tin được dẫn, lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei yêu cầu các chỉ huy quân sự chuẩn bị cho khả năng đối đầu trở lại với Mỹ và Israel. Trump không loại trừ hành động quân sự sau bầu cử giữa nhiệm kỳ. Vì thế, xung đột Mỹ Iran có thể tái bùng phát trước khi các nhà trung gian kịp biến đề xuất thành cam kết. Ngoại giao vẫn là con đường cần thiết, nhưng chỉ có sức nặng khi các bên kiềm chế hành động có thể phá hỏng nó.
Kết luận: Islamabad và các kênh Qatar, Pakistan, Ai Cập đang giữ cho đối thoại còn cơ hội, nhưng chưa có dấu hiệu cho thấy những bất đồng cốt lõi đã được hóa giải. Triển vọng phụ thuộc vào việc Washington và Tehran có thể chuyển từ đòi hỏi tối đa sang các bước đi có thể kiểm chứng hay không. Nếu không, lệnh ngừng bắn chỉ là khoảng lặng ngắn trước một vòng đối đầu mới.
