AI trong báo chí: công cụ mạnh, không phải chủ thể pháp lý
AI trong báo chí là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ thu thập dữ liệu, xử lý thông tin, biên tập, trình bày và phân phối nội dung, nhưng các hệ thống này chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý hay đạo đức, vì mọi nghĩa vụ về kiểm chứng báo chí, bản quyền và quản trị rủi ro vẫn thuộc về cơ quan báo chí và người làm báo. Báo chí Việt Nam bước vào kỷ nguyên số trong bối cảnh công nghệ, mạng xã hội và AI làm thay đổi sâu sắc cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Điều này khiến câu hỏi về trách nhiệm pháp lý AI trở nên cấp bách: nếu một bài viết sai sự thật được tạo ra với hỗ trợ của AI trong báo chí, ai phải đứng ra chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước công chúng? Câu trả lời của nhà quản lý nhà nước đang đi theo một hướng rất rõ ràng: AI là công cụ, con người là chủ thể.
Luật Báo chí 2025: AI hỗ trợ, con người kiểm chứng và chịu trách nhiệm
Ngày 9/9 tại TPHCM, một tọa đàm chuyên sâu về những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý đã đặt thẳng vấn đề rủi ro khi dùng AI trong báo chí. Phó Cục trưởng Cục Báo chí nhấn mạnh rằng AI bản chất vẫn là công cụ hỗ trợ đắc lực cho nhà báo, từ infographic đến longform, e-magazine đều có thể hưởng lợi từ công nghệ này. Nhưng Luật Báo chí 2025 cùng Nghị định 237/2026/NĐ-CP buộc cơ quan báo chí phải kiểm chứng, rà soát và chịu trách nhiệm về tính xác thực, tính hợp pháp của nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra. Nói thẳng: khi thông tin sai được xuất bản, AI không đứng ra cải chính, không chịu kỷ luật, không bồi thường và không chịu trách nhiệm pháp lý thay cơ quan báo chí. Việc gắn nhãn nội dung AI theo Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 là bước kỹ thuật cần thiết, nhưng không phải là chiếc áo choàng miễn trừ trách nhiệm.
Tư duy quản lý mới: kiến tạo phát triển nhưng siết chặt trách nhiệm đạo đức
Chiều 9/7, tại hội nghị sơ kết công tác 6 tháng đầu năm, Cục trưởng Cục Báo chí phân tích một điểm rất đáng chú ý: quản lý nhà nước về báo chí đang chuyển từ "quản lý để kiểm soát" sang "quản trị để phát triển" trong bối cảnh chuyển đổi số và Luật Báo chí 2025. AI trong báo chí được nhìn nhận là công cụ quan trọng để biên tập, xử lý dữ liệu, sản xuất nội dung và cá nhân hóa thông tin. Tuy nhiên, ông khẳng định công nghệ không thể thay thế bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo. Đây là thông điệp có phần không thoải mái với những ai hy vọng AI sẽ "giải phóng" nhà báo khỏi áp lực đạo đức. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Cục Báo chí đã hoàn thành 2 nghị định hướng dẫn thi hành Luật Báo chí 2025, 4 thông tư và chiến lược phát triển hệ thống báo chí quốc gia. Đi cùng với đó là yêu cầu quản lý bằng dữ liệu, quản lý theo vòng đời phát triển của cơ quan báo chí và quản trị hệ sinh thái thông tin. AI được đưa vào bức tranh phát triển, nhưng không được phép cắt bỏ trách nhiệm của con người.
Nguyên tắc pháp lý với AI: trách nhiệm không thể chuyển nhượng cho máy
Ngày 10/9, tại họp báo công bố lệnh của Chủ tịch nước về các luật mới, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nêu rõ một nguyên tắc pháp lý mang tính bản lề: sử dụng AI không làm thay đổi, giảm nhẹ hoặc chuyển giao trách nhiệm pháp lý. Tổ chức, cá nhân sử dụng AI vẫn phải chịu trách nhiệm về nội dung, quyền tác giả, quyền liên quan và kiểm soát các rủi ro phát sinh. Trong lĩnh vực xuất bản – vốn đang được định hình lại để trở thành ngành kinh tế, công nghệ gắn với công nghiệp văn hóa – luật mới quy định nguyên tắc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đồng thời tăng cường phòng, chống in lậu và xuất bản phẩm giả. Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, riêng quy định về in và xuất khẩu xuất bản phẩm có hiệu lực từ 1/1/2029. Đây không chỉ là câu chuyện của ngành xuất bản: với báo chí, thông điệp là giống nhau. Không một dòng nội dung nào do AI tạo ra được tự động coi là "trách nhiệm của máy"; mọi rủi ro, từ sai sự thật đến vi phạm quyền tác giả AI, đều được quy chiếu về con người.
Giữ bản lĩnh, đạo đức nhà báo trong thời đại AI và những bước đi tiếp theo
Tại tọa đàm về Luật Báo chí, các nhà quản lý nhấn mạnh rằng công nghệ có thể thay đổi phương thức làm báo nhưng không thể thay thế bản lĩnh, chuyên môn và đạo đức của người làm báo. Yêu cầu đặt ra đối với người làm báo không chỉ là nhanh nhạy, chính xác và hấp dẫn mà còn là tuân thủ pháp luật, đề cao trách nhiệm xã hội và giữ vững chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Điều này kéo theo sự phân định rất rõ giữa AI hỗ trợ và AI quyết định: tòa soạn cần có quy chế nội bộ xác định AI được dùng vào việc gì, việc gì không được giao hoàn toàn cho AI, nội dung nào bắt buộc phải kiểm chứng bởi con người và ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Quan trọng hơn, tuyệt đối không nên để AI tự động xuất bản nội dung mà chưa có sự tham gia, kiểm soát của phóng viên và biên tập viên. Trong thời gian tới, cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện văn bản hướng dẫn Luật Báo chí, nhất là với dữ liệu báo chí, trí tuệ nhân tạo, bản quyền số và cơ chế phát triển kinh tế báo chí. Kết luận không thể mềm hơn: AI trong báo chí là công cụ mạnh, nhưng đạo đức nhà báo và trách nhiệm pháp lý AI vĩnh viễn là chuyện của con người – từ tổng biên tập đến từng phóng viên.
