Cyborg gián là gì và vì sao đây là bước ngoặt công nghệ cứu hộ?
Cyborg gián là những con gián sống được gắn thêm hệ thống điện cực, mạch điều khiển, nguồn điện và cảm biến để con người điều khiển từ xa hướng đi, nhiệm vụ và một số thao tác cứu hộ, kết hợp ưu thế sinh học của gián với sức mạnh của điện tử và robot học trong các môi trường nguy hiểm mà robot truyền thống khó hoạt động hiệu quả.
Điểm đáng nói ở đây không phải là chuyện “gián đội máy” cho lạ mắt, mà là một triết lý thiết kế robot sinh học hoàn toàn khác. Thay vì cố gắng tạo thêm một loại robot hình người hay robot bánh xích, nhóm của TS Võ Đoàn Tất Thắng quyết định đi đường tắt: dùng luôn một hệ vận động hoàn hảo mà tiến hóa đã tối ưu hàng triệu năm – cơ thể gián – rồi gắn lên đó trí tuệ điện tử. Quan điểm này trực diện thách thức tư duy làm robot “từ trắng” lâu nay, đồng thời mở ra một lớp công nghệ cứu hộ mới: nhỏ, rẻ, khó phá hủy và len lỏi được vào những khoảng trống mà con người không bao giờ chạm tới.
Bên trong Paraborg: cách robot sinh học gián được điều khiển từ xa
Đằng sau hình hài có phần ghê rợn của gián cyborg Việt Nam là một thiết kế kỹ thuật rất tỉnh táo. Hệ thống Paraborg gồm điện cực gắn vào cơ quan cảm giác, mạch điều khiển thu nhỏ, nguồn điện và một cơ cấu tiêm kích hoạt điều khiển từ xa đặt trên lưng gián để không cản trở chân và khớp vận động. Về bản chất, đây là một nền tảng robot sinh học tối giản: phần “cơ khí” là sinh vật, phần “điều khiển” là điện tử.
Cơ chế điều khiển cũng cho thấy nhóm nghiên cứu từ chối cách tiếp cận thô bạo. Họ không ép gián thành một chiếc xe điều khiển radio mà gửi các xung điện nhỏ đến râu để định hướng rẽ trái, rẽ phải, hoặc tới cerci ở phía sau để thúc đẩy gián di chuyển nhanh hơn. Gián vẫn tự điều khiển từng chân, tự giữ thăng bằng, tự vượt chướng ngại vật. Con người chỉ đặt “ý định điều hướng”. Điều này vừa giữ được hiệu suất vận động vốn có, vừa giảm nhu cầu tính toán phức tạp của máy – một lựa chọn thực dụng rõ ràng cho các nhiệm vụ cứu hộ khẩn cấp.
Vì sao chọn gián và không phải một loại robot khác?
Quyết định chọn gián đào hang khổng lồ Macropanesthia rhinoceros không phải do ngẫu hứng, mà là chọn lọc kỹ thuật lạnh lùng. Loài này có cơ thể lớn và khỏe, đủ sức mang thêm camera, mạch điều khiển hay cơ cấu tiêm thu nhỏ mà vẫn di chuyển tốt. Nói cách khác, nó là “khung gầm” sinh học lý tưởng cho một robot sinh học nhỏ gọn, chịu va đập và sống bền bỉ hơn bất kỳ robot mini nào hiện nay.
Ưu thế thật sự của gián là hệ vận động tự ổn định: chúng có thể tự bước, giữ thăng bằng, thích nghi với bề mặt gồ ghề mà không cần một dòng code nào ước tính chuyển động từng chân. Chính ưu điểm này làm cho cyborg gián trở thành một câu trả lời thẳng thắn cho hạn chế của robot cứu hộ truyền thống: robot càng phức tạp càng đắt, càng dễ hỏng trong môi trường hỗn loạn. Trái lại, một “khung xương” gián vừa linh hoạt, vừa chui lọt khe hẹp, lại dễ thay thế khi cần – một cách nghĩ rất điềm tĩnh về rủi ro trong cứu hộ.
Từ tìm kiếm nạn nhân đến “cánh tay y tế” trong đống đổ nát
Điểm khác biệt quan trọng của Paraborg nằm ở câu hỏi gốc mà TS Thắng đặt ra: sau khi côn trùng cyborg tìm thấy người mắc kẹt, nó có thể làm gì thêm để hỗ trợ họ? Trước đây, phần lớn nghiên cứu côn trùng lai máy dừng ở thu thập hình ảnh, cảm biến, phát hiện nạn nhân. Paraborg tiến thêm một bước: tích hợp hệ thống tiêm cự ly gần điều khiển từ xa, biến gián cyborg thành công cụ mang theo can thiệp y tế khẩn cấp, không chỉ là “camera biết bò”. Theo kết quả thử nghiệm, tỷ lệ thành công của thao tác tiêm ở cự ly gần lên tới 95%, còn tỷ lệ hoàn thành trọn vẹn quá trình điều hướng và tiêm là 72%.
Trong bối cảnh sạt lở, sập công trình, gián cyborg có thể len vào những khe mà người, chó nghiệp vụ hay robot lớn không thể tiếp cận để tìm dấu hiệu nạn nhân, truyền hình ảnh, đo thông số môi trường và xác định khu vực ưu tiên giải cứu. Với lũ lụt, chúng có thể hỗ trợ ở phần công trình còn khô hoặc vùng bị cô lập. Điều đắt giá nhất là triết lý sử dụng: thiết bị không thay thế quyết định y tế, mà đóng vai “cánh tay mở rộng” của bác sĩ hoặc nhân viên cứu hộ tới nơi họ chưa thể vào được. Tim Hassiotis, Giám đốc Sở Cứu hỏa và Cứu hộ New South Wales, nhận định công nghệ này có thể mở rộng phạm vi hoạt động của các đội cứu hộ.
Tương lai 5–10 năm: đội cứu hộ côn trùng người máy và những giới hạn đạo đức
Dù gây chú ý toàn cầu, Paraborg hiện vẫn là nguyên mẫu, chưa có lộ trình thương mại hóa rõ ràng. TS Thắng dự đoán phải 5–10 năm nữa chúng ta mới có thể thấy các “đội cứu hộ côn trùng người máy” hoạt động ngoài đời thực. Chặng đường đó không chỉ là hoàn thiện kỹ thuật. Về lâu dài, hệ thống phải được tự động hóa một phần: tự định vị, tránh chướng ngại vật, tìm đường, ổn định cơ thể trước khi can thiệp. Đồng thời, các quy chuẩn đạo đức liên quan đến việc gắn thiết bị và điều khiển sinh vật cũng sẽ phải được đặt ra một cách thẳng thắn, thay vì để mặc cảm giác “sợ gián” che khuất.
Điều quan trọng là không ảo tưởng cyborg gián sẽ thay thế đội cứu hộ hiện tại. Chính TS Thắng khẳng định đây chỉ là công nghệ bổ sung, không phải để thay thế các phương tiện đang có. Sức mạnh của nó nằm ở tính bổ sung: đi vào nơi con người không thể, chở theo mắt, tai, cảm biến và một phần “bàn tay” y tế từ xa. Nếu giữ được triết lý này, gián cyborg Việt Nam có thể trở thành một biểu tượng thực dụng: ít lời hứa hoa mỹ, tập trung giải quyết vấn đề cụ thể là cứu thêm một mạng người trong những phút sinh tử.
