Gián cyborg cứu hộ là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Gián cyborg cứu hộ là những con gián thật được gắn hệ thống điện tử siêu nhỏ để con người có thể định hướng, giao tiếp và giao nhiệm vụ hỗ trợ tìm kiếm – can thiệp trong môi trường thảm họa, kết hợp khả năng di chuyển tự nhiên của côn trùng với công nghệ sinh học điều khiển nhằm tạo ra một sinh vật cơ khí hóa phục vụ cứu hộ hiệu quả và linh hoạt. Đây không phải đồ chơi công nghệ, mà là một lựa chọn táo bạo: thay vì cố xây một robot hoàn hảo bắt chước sinh vật, các nhà khoa học Việt chọn cộng tác trực tiếp với sinh vật. Nhóm do TS Võ Đoàn Tất Thắng dẫn dắt đã phát triển thành công hệ thống cyborg Paraborg trên gián đào hang khổng lồ Macropanesthia rhinoceros, biến chúng thành “lính trinh sát” và “cánh tay nối dài” cho đội cứu hộ trong tương lai gần.
Cơ chế điều khiển sinh vật cơ khí hóa: khi râu gián trở thành anten điều khiển
Điểm đáng nể ở Paraborg là cách nó dùng công nghệ sinh học điều khiển mà không tước đoạt khả năng vận động tự nhiên của gián. Thay vì lập trình từng bước như robot truyền thống, nhóm robot sinh học Việt Nam gắn điện cực vào cơ quan cảm giác của gián, nối với mạch điều khiển thu nhỏ và nguồn điện, kèm hệ thống tự tiêm kích hoạt từ xa. Các xung điện nhỏ được gửi tới râu và cerci, tạo cảm giác như có chướng ngại hoặc kẻ thù, khiến gián chủ động quay hoặc tăng tốc theo hướng mong muốn, trong khi nó vẫn tự lo việc đặt chân, giữ thăng bằng, vượt địa hình gồ ghề. Nói cách khác, con người “ra lệnh cấp cao”, gián lo chi tiết. Đây là bản chất của sinh vật cơ khí hóa: không phải điều khiển như máy bay điều khiển từ xa, mà là đối thoại với hệ thần kinh của sinh vật.
Vì sao dùng gián thay vì robot truyền thống trong cứu hộ?
Nghe thì lạ tai, nhưng lựa chọn gián đào hang khổng lồ lại rất hợp lý. Loài này có thân lớn, khỏe, đủ sức mang thêm camera, mạch điều khiển hoặc cơ cấu tiêm mini trên lưng mà vẫn di chuyển tốt. Hệ vận động của chúng vốn đã tối ưu qua hàng triệu năm tiến hóa: tự bước, tự giữ thăng bằng, tự thích nghi với mặt nền không phẳng, không cần tính toán quỹ đạo từng chân như robot nhân tạo. Trong bối cảnh sạt lở, sập công trình, gián cyborg cứu hộ có thể len vào các khe hẹp mà người, chó nghiệp vụ hoặc robot cỡ lớn khó vào được để tìm dấu hiệu nạn nhân, truyền hình ảnh, đo thông số môi trường và đánh dấu khu vực ưu tiên giải cứu. Một phát biểu nổi bật từ nhóm nghiên cứu là: “Thiết bị không thay thế các quyết định y tế, thay vào đó là cánh tay mở rộng của bác sĩ hoặc nhân viên cứu hộ tới nơi họ chưa thể tiếp cận”.
Paraborg: từ ý tưởng ‘gián tìm người rồi làm gì tiếp?’ đến nguyên mẫu 95% thành công
Điều thú vị là mọi thứ bắt đầu từ một câu hỏi rất đời thường: sau khi côn trùng cyborg tìm thấy người mắc kẹt, nó có thể làm gì hơn ngoài việc quay về báo tin? Khi TS Võ Đoàn Tất Thắng – người có nền tảng côn trùng cyborg và robot sinh học – gặp TS Đỗ Thanh Nhỏ – chuyên về robot mềm, robot y khoa – ý tưởng về một hệ gián cyborg vừa biết tìm kiếm, vừa có thể tiêm hỗ trợ từ khoảng cách gần đã hình thành. Nhóm 13 nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh cần gần ba năm để phát triển nền tảng mang tải, hệ giao tiếp điện, điều khiển chuyển động, camera và cơ cấu tiêm, rồi tích hợp thành Paraborg. Ứng dụng đầu tiên của Paraborg là tiêm ở cự ly gần với tỷ lệ thành công tới 95%, trong khi tỷ lệ hoàn thành cả quá trình điều hướng và tiêm là 72%. Đây là con số rất thuyết phục với một robot sinh học Việt Nam vẫn đang ở dạng nguyên mẫu và chưa có lộ trình thương mại hóa.
Tương lai 5–10 năm: đội cứu hộ côn trùng người máy và những câu hỏi đạo đức
Paraborg hiện vẫn là nguyên mẫu, nhưng định hướng đã khá rõ: trong 5–10 năm tới, TS Thắng kỳ vọng chúng ta có thể thấy các đội cứu hộ côn trùng người máy hoạt động song song với lực lượng hiện trường. Về lâu dài, những sinh vật cơ khí hóa này không chỉ chờ lệnh từ xa, mà có thể tự động hóa các nhiệm vụ như định vị, tránh chướng ngại, tìm đường, ổn định cơ thể trước khi can thiệp. Xa hơn, nếu mô-đun can thiệp được chứng minh an toàn, gián cyborg cứu hộ có thể mang cảm biến, thiết bị liên lạc hoặc dụng cụ hỗ trợ nhỏ đến tận tay nạn nhân mắc kẹt. Tuy vậy, cùng với tự hào về đột phá robot sinh học Việt Nam, chúng ta cũng phải đối diện câu hỏi đạo đức: sử dụng sinh vật như công cụ đến đâu là chấp nhận được. Phản ứng thành thật là: đã đến lúc bàn nghiêm túc về các chuẩn mực cho công nghệ sinh học điều khiển, thay vì chờ khi nó phổ biến mới vội vã ghìm phanh.
