Một khuôn khổ hợp tác hướng tới cùng tạo giá trị
Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam - Nhật Bản là khuôn khổ chính trị định hướng quan hệ hai nước từ đối tác chiến lược toàn diện thành đối tác đồng hành, cùng kiến tạo giá trị và chia sẻ lợi ích trong một môi trường quốc tế nhiều biến động. Văn kiện được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Takaichi Sanae nhất trí thông qua trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản của ông Tô Lâm và Phu nhân Ngô Phương Ly từ ngày 8 đến 11/11/2026. Điểm đáng chú ý không nằm ở một danh sách lĩnh vực hợp tác dài hơn, mà ở cách hai bên muốn tổ chức quan hệ: hướng tới tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường. Sau khi được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược toàn diện năm 2023, quan hệ Việt Nhật đã có nền tảng tin cậy chính trị và hợp tác thực chất. Tuyên bố mới đặt ra bước tiếp theo: phối hợp phát triển thay vì chỉ mở rộng trao đổi.
Thông điệp “đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi” cũng hàm ý trách nhiệm hai chiều. Hai nước phối hợp chặt chẽ, đóng góp tri thức và nguồn lực, cùng tạo ra giá trị mới và cùng thụ hưởng thành quả. Đây là cách tiếp cận phù hợp với lợi ích gắn bó giữa hai nền kinh tế: sự phát triển của bên này có thể mở thêm cơ hội cho bên kia. Tuy nhiên, cam kết chỉ có sức nặng khi được chuyển thành dự án, năng lực sản xuất và lợi ích cụ thể cho người dân, doanh nghiệp. Vì vậy, giá trị của Tuyên bố Việt Nhật sẽ được đo bằng mức độ thực hiện, không chỉ bằng ngôn ngữ ngoại giao.
Bốn trụ cột biến tầm nhìn thành ưu tiên
Tuyên bố sắp xếp hợp tác quanh bốn trụ cột có quan hệ bổ trợ: khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực; liên kết chuỗi sản xuất, cung ứng; tài chính, đầu tư và hỗ trợ phát triển. Cấu trúc này cho thấy tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với thu hẹp hợp tác. Trái lại, hai bên muốn nâng năng lực trong nước bằng công nghệ, nhân lực và mạng lưới sản xuất đa dạng hơn. Trọng tâm công nghệ trải từ trí tuệ nhân tạo, bán dẫn đến không gian vũ trụ, với sự tham gia của trường đại học và viện nghiên cứu. Tuyên bố cũng công bố 6 dự án nghiên cứu chung; Nhật Bản hỗ trợ đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn và đóng góp vào mục tiêu đào tạo 100 tiến sĩ AI đến năm 2030.
Đây là những con số quan trọng vì chúng gắn tầm nhìn với năng lực con người, thay vì chỉ tập trung vào thiết bị hay vốn đầu tư. Trường Đại học Việt Nhật được định hướng thành nơi đào tạo nhân lực khoa học tiên tiến và đổi mới sáng tạo cho khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Cùng với đó, hợp tác về hạ tầng số đáng tin cậy, gồm cáp quang biển, mạng 5G/6G, OpenRAN, AI-RAN và thông tin vệ tinh, có thể hỗ trợ kết nối và hoạt động kinh tế số. Hiệu quả của trụ cột này sẽ tùy thuộc vào khả năng đưa nghiên cứu, đào tạo và hạ tầng vào ứng dụng, cũng như tạo cơ hội để doanh nghiệp và nhân lực Việt Nam tham gia sâu hơn.
Chuỗi cung ứng, đầu tư và năng lượng là phép thử
Liên kết sản xuất và cung ứng là điểm giao giữa lợi ích kinh tế trước mắt với mục tiêu tự cường dài hạn. Tuyên bố định hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng và tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu, thực chất hơn vào các chuỗi giá trị do Nhật Bản dẫn dắt; Việt Nam đồng thời cam kết cải thiện môi trường đầu tư và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp Nhật Bản. Cách tiếp cận này có lý, nhưng kết quả không thể chỉ đo bằng số dự án hay lượng vốn: điều quan trọng là doanh nghiệp trong nước có thêm năng lực, đơn hàng và vị trí có giá trị trong chuỗi hay không. Hai bên cũng muốn thúc đẩy ODA thế hệ mới cho các lĩnh vực như AI, bán dẫn và an ninh năng lượng, đồng thời hướng tới những dự án hạ tầng quy mô lớn, chất lượng cao.
Năng lượng cho thấy rõ tính thực tiễn của chương trình nghị sự. Hai nước thúc đẩy 15 dự án hợp tác trong Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng không, điện khí hóa lỏng, điện khí, phát triển năng lượng hạt nhân và dự trữ năng lượng quốc gia của Việt Nam. Những ưu tiên này vừa phục vụ an ninh năng lượng, vừa đặt ra yêu cầu cân bằng giữa độ tin cậy của nguồn cung và chuyển dịch sang phát thải thấp. Hợp tác Việt Nhật sẽ có ý nghĩa hơn nếu các dự án tạo được năng lực dài hạn trong nước, thay vì chỉ bổ sung hạ tầng riêng lẻ. Đó cũng là thước đo thực tế cho cam kết cùng có lợi.
Từ ngoại giao cấp cao đến lợi ích thường ngày
Tuyên bố không chỉ dành cho các bộ, ngành. Hợp tác lao động, du lịch và thương mại nông sản là những lĩnh vực có thể chạm trực tiếp đến người lao động, du khách và nhà sản xuất. Hai bên cam kết phối hợp xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình phái cử, tiếp nhận lao động và liên quan đến các nhóm người Việt Nam khác. Đây là nội dung thiết thực: bảo đảm quy trình rõ ràng và xử lý vướng mắc kịp thời sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm của người lao động. Hai nước cũng xác định Năm Du lịch Việt - Nhật 2027–2028, hướng tới kỷ niệm 55 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, đồng thời hoan nghênh tham vấn kỹ thuật về khả năng đưa bưởi Việt Nam và nho Nhật Bản tiếp cận thị trường của nhau.
Về an ninh và ngoại giao, hai bên duy trì trao đổi cấp cao, tăng cường hợp tác quốc phòng và dự kiến tổ chức Đối thoại cấp Thứ trưởng Ngoại giao và Quốc phòng lần thứ hai theo cơ chế 2+2 vào tháng 12/2026 tại Việt Nam. Những kênh này giúp củng cố lòng tin trong bối cảnh khu vực phức tạp, nhưng hiệu quả của quan hệ Việt Nhật sẽ còn phụ thuộc vào việc các cam kết kinh tế, nhân lực và xã hội có tiến triển song song hay không. Tuyên bố đã đưa ra một hướng đi nhất quán: mở rộng hợp tác để tăng năng lực tự chủ, chứ không đánh đổi tự chủ để có thêm hợp tác.
