Tín hiệu chuyển trục trong quan hệ đầu tư Việt Nhật
Quan hệ đầu tư Việt Nhật là quá trình hợp tác kinh tế trong đó doanh nghiệp hai nước không chỉ trao đổi hàng hóa, dòng vốn mà đang dần chuyển từ mô hình “nhà đầu tư – địa điểm đầu tư” sang khuôn khổ đối tác phát triển chiến lược, cùng nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, sản xuất và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, phản ánh yêu cầu mới của Việt Nam về đầu tư công nghệ cao và giá trị gia tăng lớn. Điểm nhấn của bước chuyển này xuất hiện sáng 6/9 tại TP. Huế, khi Thủ tướng Lê Minh Hưng làm việc với các doanh nghiệp Nhật Bản bên lề Diễn đàn Hợp tác địa phương Việt Nam – Nhật Bản lần thứ 2. Thủ tướng đề nghị chuyển mạnh quan hệ đầu tư Việt Nam – Nhật Bản từ quan hệ giữa “nhà đầu tư và địa điểm đầu tư” sang quan hệ đối tác cùng phát triển và kiến tạo, cùng nghiên cứu và cùng sản xuất để khẳng định vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây không phải là lời xã giao; nó là thông điệp chính trị – kinh tế rõ ràng rằng Việt Nam muốn nâng cấp vị thế trong hợp tác kinh tế Nhật Bản, coi mình là đồng kiến trúc sư của giá trị chứ không chỉ là nơi đặt nhà máy. Trong bối cảnh nhiều nước đang cạnh tranh gay gắt để hút FDI, cách Việt Nam đặt vấn đề cho thấy khát vọng thoát khỏi “bẫy gia công” và bước vào cuộc chơi đồng sáng tạo với những đối tác có công nghệ hàng đầu như Nhật.
Nền tảng hợp tác kinh tế Nhật Bản và yêu cầu đổi chất
Quan hệ hợp tác kinh tế Nhật Bản với Việt Nam đã có nền tảng rất dày, nhưng đang đến lúc phải đổi chất chứ không chỉ mở rộng quy mô. Nhật Bản nhiều năm nằm trong nhóm ba nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam, với vốn đầu tư đăng ký mới và điều chỉnh lũy kế đạt khoảng 80,3 tỷ USD, đồng thời là nhà tài trợ ODA lớn nhất với tổng vốn vay lũy kế gần 3.000 tỷ yên. Đây là con số ấn tượng, nhưng nếu chỉ dừng lại ở nhà máy lắp ráp, lợi ích dài hạn cho Việt Nam sẽ bị giới hạn. Thương mại song phương cũng tăng tốc, khi trong bảy tháng đầu năm 2026, kim ngạch hai chiều đạt 33,7 tỷ USD, tăng hơn 16,8% so với cùng kỳ năm trước; xuất khẩu của Việt Nam sang Nhật Bản đạt khoảng 17,6 tỷ USD và nhập khẩu đạt khoảng 16,1 tỷ USD. Cơ cấu thương mại được đánh giá có tính bổ trợ cao và tương đối cân bằng. Chính vì đã có nền tảng vững, yêu cầu hiện nay không phải “có thêm bao nhiêu dự án”, mà là “các dự án mang lại điều gì cho nền kinh tế Việt Nam”. Nếu không chuyển sang đối tác phát triển chiến lược, Việt Nam sẽ tiếp tục gánh phần việc giá trị thấp trong chuỗi sản xuất, trong khi tri thức, công nghệ và thương hiệu nằm ở nơi khác.
Từ nhà đầu tư – địa điểm sang đối tác cùng phát triển và kiến tạo
Thông điệp “đối tác cùng phát triển và kiến tạo” mà Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh là sự phủ nhận mô hình quan hệ đầu tư một chiều, nơi doanh nghiệp nước ngoài mang vốn, Việt Nam cung cấp đất đai và lao động giá rẻ. Thủ tướng nêu rõ Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, đặt nền tảng tăng trưởng lên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh. Trên tinh thần đó, Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị định hướng thu hút có chọn lọc các dự án FDI chất lượng cao, công nghệ tiên tiến, giá trị gia tăng cao, có khả năng lan tỏa và kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp trong nước. Nghĩa là nhà đầu tư Nhật Bản không còn được coi là “khách thuê” độc lập, mà được mong đợi trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái sản xuất – nghiên cứu – đổi mới của Việt Nam. Quan điểm này đi cùng cam kết của phía Nhật. Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam khẳng định mong muốn “cùng phát triển thông qua sự đồng sáng tạo giữa Việt Nam và Nhật Bản”. Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam cũng nói về quyết tâm đóng vai trò là đối tác tốt nhất của Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Khi hai bên cùng dùng ngôn ngữ “đồng sáng tạo”, cơ hội biến khẩu hiệu thành các dự án cụ thể là có thật – nếu Việt Nam kiên định với tiêu chí chọn lọc.
Đầu tư công nghệ cao: phép thử cho đối tác phát triển chiến lược
Nếu muốn xây quan hệ đối tác phát triển chiến lược với Nhật Bản, Việt Nam không thể chỉ nói chung chung mà phải đặt ra các ưu tiên đầu tư công nghệ cao rõ ràng và bền bỉ. Thủ tướng đề nghị trong thời gian tới, doanh nghiệp hai nước bám sát các định hướng hợp tác cấp cao, trong đó Nhật Bản tiếp tục đồng hành, thúc đẩy ODA thế hệ mới với quy mô và hiệu quả cao hơn, thủ tục thuận lợi hơn, tập trung vào các lĩnh vực như nông nghiệp công nghệ cao, hạ tầng chiến lược, đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi số, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghiệp bán dẫn và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Danh mục ưu tiên này cho thấy Việt Nam muốn lấy các dự án mang tính nền tảng – từ hạ tầng đến bán dẫn – làm khung hợp tác. Đây là lựa chọn đúng, bởi nó gắn trực tiếp với mục tiêu nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh thay vì chỉ tăng số lượng nhà máy. Tuy nhiên, để biến đầu tư công nghệ cao thành hiện thực, Việt Nam phải chấp nhận chuẩn mực cao về môi trường thể chế: từ cải cách thủ tục, ổn định chính sách đến bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Những cam kết “giải quyết đến cùng các kiến nghị xác đáng” của Chính phủ đối với doanh nghiệp Nhật chỉ có ý nghĩa khi đi kèm cải cách cụ thể và đo được.
Kết luận: Đồng sáng tạo hay lặp lại mô hình gia công?
Cuộc làm việc tại Huế không chỉ là một buổi trao đổi với doanh nghiệp Nhật Bản; nó là tuyên bố định hướng cho cả một giai đoạn mới của quan hệ đầu tư Việt Nhật. Khi Thủ tướng nhấn mạnh phải chuyển mạnh từ “nhà đầu tư – địa điểm đầu tư” sang “đối tác cùng phát triển và kiến tạo”, Việt Nam đang tự đặt mình vào vị trí linh hoạt hơn: không chỉ cần vốn, mà cần tri thức, công nghệ và sự kết nối vào chuỗi giá trị toàn cầu. Lựa chọn này là đúng, nhưng sẽ là một hành trình dài. Nếu Việt Nam không kiên định với tiêu chí thu hút FDI chất lượng cao, không cải thiện khả năng hấp thụ công nghệ và không tăng cường năng lực doanh nghiệp nội địa, khung “đối tác phát triển chiến lược” sẽ dễ trượt về mô hình gia công quen thuộc. Vì vậy, câu hỏi không còn là “Nhật Bản sẽ đầu tư bao nhiêu?”, mà là “Nhật Bản và Việt Nam sẽ cùng sáng tạo được gì?”. Tương lai của quan hệ đầu tư Việt Nhật sẽ được quyết định bởi cách hai bên trả lời câu hỏi này trong những dự án cụ thể, chứ không phải trong các diễn đàn ngoại giao.
