Lời mời chuyển từ nhà máy sang đối tác chiến lược
Hợp tác Việt Nhật trong giai đoạn mới là sự chuyển dịch từ tiếp nhận và chuyển giao công nghệ sang cùng sáng tạo sản phẩm, phát triển công nghệ chiến lược và gắn kết sâu hơn vào chuỗi giá trị, với mục tiêu nâng chất lượng tăng trưởng và tăng năng lực tự chủ của hai nước. Đây không chỉ là cách gọi mới cho dòng vốn đầu tư: Việt Nam đang đòi hỏi vai trò lớn hơn trong việc tạo ra giá trị, thay vì dừng ở sản xuất thô.
Thông điệp được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra tại cuộc tiếp và tọa đàm với lãnh đạo, đại diện cấp cao các tập đoàn lớn của Nhật Bản ở Tokyo sáng 9/11, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 8 đến 11/11. Ông đề nghị doanh nghiệp Nhật Bản coi Việt Nam là đối tác chiến lược dài hạn, không chỉ là công xưởng sản xuất thô hay thị trường tiêu thụ tiềm năng.
Đó là yêu cầu hợp lý: nếu hợp tác chỉ xoay quanh nơi đặt nhà máy và đầu ra hàng hóa, phần giá trị tri thức và năng lực công nghệ khó có thể lan rộng trong nền kinh tế Việt Nam. Bước chuyển này chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp trong nước cùng tham gia thiết kế, thử nghiệm và cải tiến sản phẩm.
Trụ cột kinh tế cần tạo ra giá trị sâu hơn
Hai bên xác định hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư là xung lực mạnh mẽ, trụ cột vững chắc của quan hệ song phương. Nhưng giữ vai trò trụ cột không đồng nghĩa với việc duy trì nguyên trạng. Việt Nam muốn quan hệ cân bằng hơn, trong đó đầu tư gắn với chuyển giao tri thức, năng lực nghiên cứu và sự tham gia thực chất của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị.
Quy mô đối tác cho thấy dư địa đáng kể: Keidanren quy tụ hơn 1.500 doanh nghiệp hàng đầu Nhật Bản. Đại diện tổ chức này mong Việt Nam phát huy vai trò trong cấu trúc kinh tế khu vực, góp phần bảo đảm chuỗi cung ứng, duy trì thương mại tự do và cải thiện môi trường đầu tư. Đây là lợi ích song hành: doanh nghiệp Nhật có thêm một đối tác trong mạng lưới sản xuất, còn Việt Nam có cơ hội tiến từ khâu thực hiện sang những khâu tạo giá trị cao hơn.
Tuy nhiên, lời kêu gọi đồng sáng tạo sẽ khó thành hiện thực nếu doanh nghiệp Việt chỉ đứng ngoài các quyết định về thiết kế, tiêu chuẩn và công nghệ. Mức độ gắn kết cần được đánh giá bằng năng lực được chuyển giao và cơ hội tham gia của nhà cung ứng nội địa, không chỉ bằng quy mô dự án.
Công nghệ chiến lược là phép thử thực chất
Trọng tâm được nêu không dừng ở sản xuất hiện có. Các lĩnh vực ưu tiên gồm hệ sinh thái công nghiệp công nghệ cao, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu quy mô lớn và giải pháp ứng dụng AI. Việt Nam cũng kêu gọi đầu tư vào hạ tầng thông minh, năng lượng xanh, logistics xanh và các ngành thân thiện với môi trường, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu công nghệ giảm phát thải và bảo đảm an ninh năng lượng với chi phí hợp lý.
Danh mục này đặt ra một chuẩn hợp tác cao hơn: không chỉ đưa thiết bị hay dây chuyền vào Việt Nam, mà còn xây dựng nhân lực, nghiên cứu và hệ sinh thái hỗ trợ. Các tập đoàn Nhật Bản tại tọa đàm cam kết đồng hành thông qua chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực có chuyên môn và hợp tác về hạ tầng, năng lượng, chuyển đổi số. Đây là nền tảng đáng chú ý, nhưng cam kết cần được chuyển thành chương trình có mục tiêu và kết quả kiểm chứng được.
Tài chính, ngân hàng, thị trường vốn theo chuẩn quốc tế, y tế tiên tiến, dược phẩm và công nghệ sinh học cũng được xác định là những hướng hợp tác triển vọng. Mở rộng sang các lĩnh vực này có thể làm quan hệ đầu tư phong phú hơn, miễn là ưu tiên được năng lực công nghệ và lợi ích dài hạn thay vì chỉ chạy theo số lượng dự án.
Lời hứa chính sách phải đi cùng điều kiện thực thi
Muốn doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư vào công nghệ và cùng phát triển sản phẩm, Việt Nam phải khiến môi trường kinh doanh đủ ổn định để những dự án dài hạn có thể vận hành. Lãnh đạo Việt Nam cam kết tiếp tục đột phá thể chế, rà soát và cắt giảm thủ tục hành chính, tháo gỡ điểm nghẽn, xây dựng hành lang pháp lý minh bạch, nhất quán và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư.
Cam kết còn bao gồm việc bảo đảm ổn định các điều kiện thiết yếu phục vụ sản xuất, kinh doanh: điện, nước, hạ tầng viễn thông, quỹ đất sạch và nguồn nhân lực. Đây là những yếu tố có tác động trực tiếp tới việc làm, cơ hội đào tạo và khả năng doanh nghiệp Việt tham gia mạng lưới cung ứng. Nếu thiếu điện ổn định, nhân lực phù hợp hoặc thủ tục nhất quán, các lĩnh vực công nghệ cao sẽ khó phát triển dù ý tưởng hợp tác đầy triển vọng.
Kết luận, lời kêu gọi mới có sức nặng vì đặt ra một đích đến rõ ràng: chuyển từ đầu tư gia công sang đồng kiến tạo công nghệ, sản phẩm và chuỗi giá trị. Thành công của hợp tác Việt Nhật sẽ không nằm ở tuyên bố, mà ở việc Việt Nam có nâng được năng lực doanh nghiệp, nhân lực và nghiên cứu trong nước hay không.
