An ninh năng lượng trở thành ưu tiên cấp bách
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn cung ổn định, đáng tin cậy và đủ sức đáp ứng nhu cầu của người dân cùng nền kinh tế trước các cú sốc về địa chính trị, giá cả và chuỗi cung ứng. Với châu Á, mục tiêu này đang trở nên cấp bách hơn khi biến động tại Tây Á và rủi ro đối với dòng năng lượng toàn cầu buộc nhiều nước phải điều chỉnh chiến lược phát triển. Áp lực không chỉ đến từ nguồn cung: trung tâm dữ liệu, sản xuất công nghiệp mở rộng và nhu cầu làm mát đều đẩy tiêu thụ điện lên cao. McKinsey dự báo khu vực có thể cần đầu tư năng lượng ở quy mô 1.000 tỷ USD mỗi năm trong 15 năm tới, vừa đáp ứng nhu cầu, vừa củng cố an ninh năng lượng. Đây không đơn thuần là bài toán xây thêm nhà máy. Nếu dòng vốn chỉ chạy theo công suất mà bỏ qua độ tin cậy của lưới điện, lưu trữ và khả năng chống đứt gãy nhập khẩu, châu Á vẫn dễ tổn thương trước cú sốc tiếp theo.
Thị trường năng lượng phải trả giá cho sự bất ổn
Rủi ro địa chính trị đã truyền thẳng vào thị trường năng lượng: khí tự nhiên đắt hơn khiến nhu cầu chuyển sang than tăng, trong khi nguồn cung than cũng không hoàn toàn chắc chắn. Giá than dùng cho phát điện tăng khoảng 40% kể từ đầu năm trong bối cảnh giá khí cao đẩy tiêu thụ than lên mức kỷ lục, còn xuất khẩu từ Indonesia và Australia gặp bất ổn. Sản lượng khai thác suy giảm tại Trung Quốc cùng các hạn ngạch và gián đoạn nguồn cung do Indonesia áp đặt tiếp tục giữ giá than nhiệt điện ở mức cao. Bởi vậy, dựa vào một nhiên liệu duy nhất không phải chiến lược an ninh, mà là một điểm yếu. Điện mặt trời quy mô lớn nối lưới hiện có chi phí thấp nhất tại phần lớn thị trường châu Á nhờ vốn và thiết bị rẻ hơn. Nhưng nguồn tái tạo biến thiên cần đi cùng lưới điện và lưu trữ; nếu thiếu các phần đó, giá thấp trên giấy chưa chắc thành nguồn điện đáng tin cậy cho hộ gia đình và doanh nghiệp.
Ấn Độ, Trung Quốc và Đông Nam Á đi những con đường khác nhau
Không có một lộ trình năng lượng chung cho cả châu Á. Trung Quốc được dự báo giảm sử dụng than khi điện tái tạo tăng nhanh, nhưng nhu cầu điện và công nghiệp đi lên ở Ấn Độ và Đông Nam Á có thể khiến tổng tiêu thụ than toàn khu vực duy trì ổn định. Ấn Độ vừa đẩy mạnh năng lượng tái tạo, vừa còn dựa vào than nội địa giá rẻ; vì vậy, lợi thế kinh tế của nguồn sạch chưa đồng đều giữa các thị trường. Đông Nam Á có nhu cầu điện tăng nhanh, đồng thời là một trong những điểm đến chính của vốn cho điện gió và điện mặt trời. Sự khác biệt này khiến năng lượng Đông Nam Á không thể được hoạch định chỉ bằng mục tiêu giảm phát thải: độ tin cậy cung cấp và khả năng chi trả vẫn là ràng buộc trực tiếp. Tại Trung Quốc, quy mô sản xuất và chuỗi cung ứng nội địa giúp giảm chi phí công nghệ sạch; các nước khác phải chọn cách đầu tư phù hợp với lưới điện, nguồn nhiên liệu và nhu cầu riêng.
Vốn phải biến thành điện tin cậy cho người dùng
Quy mô đầu tư lớn chỉ có ý nghĩa nếu tạo ra hệ thống hoạt động tốt trong đời sống thường ngày. Các mô hình kết hợp điện mặt trời hoặc điện gió với pin lưu trữ đang trở thành phương án khả thi để đáp ứng giờ cao điểm, thay cho một số nhà máy điện khí. Với người dùng, điều này có thể giúp nguồn điện sạch phục vụ được cả khi nắng yếu hoặc gió lặng, thay vì chỉ bổ sung công suất trên danh nghĩa. Nhiên liệu sinh học cũng có thể giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, nhưng chuyển đổi cần tính đến phương tiện đang lưu hành. Hướng dẫn của chính phủ khuyến nghị chuẩn bị hạ tầng phân phối để người mua chọn xăng pha trộn phù hợp với thiết kế động cơ; xe đời cũ vốn dùng E10 hoặc xăng nguyên chất có thể gặp vấn đề tương thích và tiêu hao nhiên liệu nếu dùng tỷ lệ ethanol cao hơn. Bài học là an ninh năng lượng không thể tách rời lựa chọn thực tế của người dân.
Đầu tư đúng cấu trúc quan trọng hơn chỉ tiêu vốn
Châu Á không thể giải quyết bài toán năng lượng bằng cách chọn giữa tăng trưởng và chuyển dịch sạch: khu vực cần cả nguồn cung đủ lớn lẫn hệ thống ít lệ thuộc vào một tuyến nhập khẩu hay một nhiên liệu. Trung Quốc có thể kéo giảm vai trò than nhờ năng lượng tái tạo, trong khi Ấn Độ và Đông Nam Á vẫn cần đáp ứng nhu cầu điện đang tăng; chính sự lệch nhịp ấy khiến chính sách phải linh hoạt thay vì áp một khuôn mẫu. Nguồn vốn nên đi cùng nâng cấp lưới điện, lưu trữ, đa dạng hóa nguồn cung và hạ tầng cho nhiên liệu thay thế. Nếu không, khoản đầu tư lớn có thể khóa chặt một cơ cấu cũ hoặc để lại công suất sạch không được khai thác hiệu quả. Kết luận rất rõ: an ninh năng lượng không được đo bằng số tiền đã cam kết, mà bằng khả năng giữ điện ổn định, giá cả có thể chịu đựng và nguồn cung đứng vững trước biến động.
