Đổi trọng tâm đánh giá để tránh chọn nhầm nhà thầu
Sửa đổi Luật Đấu thầu là việc điều chỉnh các quy tắc lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư nhằm nâng chất lượng dự án, làm rõ trách nhiệm và bảo đảm quy trình cạnh tranh, minh bạch hơn. Đây là hướng đi cần thiết với các công trình lớn, nơi giá dự thầu thấp không thể thay thế năng lực thực hiện và tiêu chuẩn kỹ thuật.
Sáng 23/10, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình Quốc hội tờ trình dự án Luật Đấu thầu sửa đổi. Dự thảo gồm 8 chương, 59 điều. Điểm đáng chú ý là phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu sẽ chú trọng tiêu chuẩn kỹ thuật đấu thầu, thay vì đặt nặng riêng yếu tố giá. Cách tiếp cận này hợp lý: nếu giá thấp được xem như tiêu chí quyết định, chủ đầu tư có thể chọn đơn vị không đủ năng lực hoặc giải pháp không đáp ứng yêu cầu. Dự thảo nhắm tới việc hạn chế nhà thầu trúng thầu giá thấp nhưng không bảo đảm chất lượng công trình.
Ủy ban Kinh tế và Tài chính thống nhất cần sửa luật để tháo gỡ vướng mắc, đơn giản hóa thủ tục, tăng phân cấp và bảo đảm đồng bộ với các luật mới ban hành. Nhưng phân cấp chỉ có ý nghĩa khi đi cùng tiêu chí đánh giá rõ ràng và trách nhiệm giải trình.
Giá vẫn quan trọng, nhưng phải có căn cứ và đi cùng chất lượng
Chuyển trọng tâm sang kỹ thuật không đồng nghĩa bỏ qua giá. Điều cần thay đổi là cách cân nhắc: mức giá phải được đặt cạnh năng lực, giải pháp, công nghệ và khả năng bảo đảm tiến độ, chất lượng. Nếu hồ sơ đáp ứng kỹ thuật kém vẫn có thể thắng chỉ nhờ giá thấp, ngân sách tiết kiệm trước mắt có thể đổi lấy rủi ro trong quá trình thực hiện.
Dự thảo cho phép hồ sơ mời thầu nêu nhãn hiệu hàng hóa theo nhóm nhãn hiệu, nhằm chọn sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng, kỹ thuật, công nghệ và hiệu quả sử dụng. Đồng thời, cơ sở dữ liệu giá được bổ sung và tích hợp với dữ liệu thuế, hải quan để làm căn cứ tham chiếu sát thị trường hơn. Đây là mắt xích quan trọng: tiêu chuẩn kỹ thuật giúp đánh giá thứ dự án cần, còn dữ liệu giá giúp phát hiện mức dự toán bất thường. Hai công cụ này có thể hạn chế cả lựa chọn thiếu chất lượng lẫn nguy cơ nâng khống giá gói thầu, qua đó củng cố tính công khai, minh bạch.
Với dự án hạ tầng lớn, chất lượng nhà thầu cần được nhìn qua năng lực thực hiện hợp đồng chứ không chỉ qua con số trên hồ sơ. Luật sửa đổi chỉ đạt mục tiêu nếu tiêu chí kỹ thuật được thiết kế cụ thể, có thể kiểm chứng và áp dụng nhất quán.
Siết hành vi bị cấm, bảo vệ công bằng trong đấu thầu
Đánh giá kỹ thuật tốt hơn sẽ chưa đủ nếu quy trình vẫn có kẽ hở cho dàn xếp. Dự thảo bổ sung hành vi dàn xếp, thỏa thuận nâng khống giá gói thầu hoặc dự toán, cũng như chia nhỏ dự án, dự toán mua sắm để áp dụng hạn mức chỉ định thầu. Dự thảo đồng thời làm rõ hành vi thông thầu, gian lận và các hành vi gây mất công bằng, minh bạch. Đây là bước cần thiết để xử lý gian lận thầu từ khâu lập gói đến lựa chọn đơn vị thực hiện, thay vì chỉ tập trung vào sai phạm sau khi hợp đồng đã được ký.
Quy định về chuyển nhượng thầu cũng được chỉnh lý để xác định rõ việc sử dụng nhà thầu phụ bất hợp pháp, trong đó có trường hợp nhà thầu giao trách nhiệm quản lý theo hợp đồng cho tổ chức hoặc cá nhân khác. Dự thảo đề xuất công khai thông tin vi phạm, đánh giá uy tín và khóa chức năng hoặc tài khoản trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Việc giám sát dựa trên dữ liệu, thống kê và phân tích có thể giúp phát hiện dấu hiệu bất thường sớm hơn.
Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị chuẩn bị đầy đủ điều kiện và văn bản hướng dẫn để luật được triển khai thống nhất khi có hiệu lực. Kết luận, cân bằng giá thấp với chất lượng cao không nằm ở việc ưu tiên một tiêu chí tuyệt đối, mà ở tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, dữ liệu giá đáng tin cậy và chế tài đủ sức ngăn vi phạm.
