Khói mù xuyên biên giới: cuộc khủng hoảng không khí chung của Đông Nam Á
Khói mù xuyên biên giới là hiện tượng các hạt bụi, khí độc và sản phẩm cháy từ những đám cháy lớn vượt qua ranh giới quốc gia, di chuyển hàng nghìn km theo gió, tạo nên màn sương mù dày đặc làm suy giảm chất lượng không khí, đe dọa sức khỏe cộng đồng và gây rối loạn hoạt động kinh tế – xã hội trên phạm vi khu vực. Trong những tuần gần đây, cháy rừng và cháy đất than bùn ở Kalimantan và Sumatra biến Indonesia thành tâm chấn, đẩy một màn khói mù độc hại tràn qua Malaysia, Singapore, Philippines và nhiều vùng khác của Đông Nam Á. Hình ảnh vệ tinh chỉ xác nhận điều mà người dân đã cảm nhận bằng phổi và đôi mắt của họ: ô nhiễm không khí Đông Nam Á đang leo thang vì các đám cháy không được kiểm soát, và mỗi quốc gia riêng lẻ không thể tự bảo vệ mình khỏi một bầu khí quyển chung.
Khi rừng và đất than bùn Indonesia bốc cháy: dữ liệu, sức khỏe và những con người sau màn khói
Khởi nguồn của nhiều đám cháy là những diện tích rừng và đất than bùn bị phát quang để trồng cọ dầu, cây nguyên liệu giấy, ngô và mía. Hơn 202.000 ha đã bị thiêu rụi, với 138 nghi phạm và 8 công ty bị cáo buộc liên quan đến hoạt động đốt phá rừng và đất. Những con số khô khan này chuyển hóa thành nỗi lo rất cụ thể trong phòng khám của bác sĩ Asma Zafirah tại Sarawak, nơi bệnh nhân đến với đôi mắt chảy nước, hơi thở nặng nhọc, trẻ em phải ở nhà để tránh bầu không khí độc hại. Tại Sarawak, Chỉ số Ô nhiễm Không khí từng vọt lên 519, mức nguy hiểm đối với sức khỏe cộng đồng. Singapore phải nối lại cảnh báo khói mù hàng ngày, trong khi tại Manila, cách các đám cháy hơn 2.000 km, trường học buộc phải đóng cửa. Theo đánh giá y tế, phơi nhiễm kéo dài với PM2.5 có thể làm tổn thương phổi, tăng nguy cơ bệnh tim mạch và ung thư. Đây không còn là câu chuyện “khói mùa khô” mà là một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng mang tính khu vực.
Không chỉ do El Niño: trách nhiệm con người trong một khí hậu cực đoan mới
Siêu El Niño kết hợp với pha dương Lưỡng cực Ấn Độ Dương đang làm giảm lượng mưa, kéo dài hạn hán và khiến cháy rừng bùng phát từ Borneo, Sumatra đến Thái Lan, Campuchia, Lào và Myanmar. Nhưng đổ lỗi hoàn toàn cho khí hậu là cách né tránh trách nhiệm. Như các chuyên gia nhấn mạnh, El Niño và điều kiện khô hạn chỉ là yếu tố làm gia tăng rủi ro, không phải nguyên nhân gốc. Nguyên nhân gốc nằm ở cách sử dụng đất: rút nước khỏi đất than bùn khiến chúng khô và dễ bén lửa, phát quang rừng bằng đốt thay vì các phương pháp an toàn, thiếu thực thi pháp luật với những doanh nghiệp hưởng lợi từ phá rừng. Đây là một cuộc khủng hoảng được con người “lập trình” sẵn rồi được khí hậu ấm lên khuếch đại. Nếu tiếp tục coi khói mù xuyên biên giới là biến cố thời tiết bất khả kháng, Đông Nam Á sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn cháy – khói – điều tra – rồi… quên.
Từ khói mù Đông Nam Á đến lũ quét Himalaya: cảnh báo về những hiểm họa liên khu vực khó dự báo
Khói mù xuyên biên giới không phải hiện tượng duy nhất cho thấy khí quyển và thủy quyển châu Á đã “liên thông” về rủi ro. Tại dãy Hindu Kush Himalaya, một khối đá nền cùng lớp băng phía trên đã tách khỏi núi Langtang-Lirung ở độ cao khoảng 5.200 m, lao xuống hơn 2 km, tạo hồ tạm trên sông Lhende Khola rồi vỡ, gây lũ quét xuống hạ lưu hơn 100 km. Thảm họa này khiến ít nhất 1.386 người thiệt mạng và 5.130 người mất tích, phơi bày một thực tế đáng lo: chúng ta gần như “mù” trước những nguy cơ khó quan sát như sông băng treo, sườn đá mất ổn định, băng vĩnh cửu tan. Với khoảng 54.000 sông băng, việc xác định khu vực nào cần giám sát giống như bài toán “tìm kim đáy bể” trong một không gian núi rộng khổng lồ. Câu chuyện Himalaya là lời nhắc rằng những hiểm họa khí hậu liên khu vực – từ khói mù đến lũ quét – đều đang vượt quá năng lực dự báo truyền thống.
Ứng phó khủng hoảng haze: ASEAN cần từ bỏ “cách làm không có răng”
Sau cú sốc khói mù năm 2015, ASEAN đặt mục tiêu chấm dứt haze do cháy rừng vào năm 2020 nhưng thất bại, và đến 2023 mới đưa ra lộ trình mới tới 2030 với các chỉ tiêu giảm 10% diện tích cháy, 5% số điểm nóng và không để xuất hiện ngày nào ở mức cảnh báo cao nhất trong hai năm liên tiếp, cùng đánh giá giữa kỳ vào 2028. Vấn đề là lộ trình này không mang tính ràng buộc, dữ liệu chủ yếu do các nước tự báo cáo, trong khi nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp khiến cơ chế khu vực bị đánh giá là “không có răng”. Một số nước buộc phải tự xoay xở: Thái Lan và Lào ký thỏa thuận chia sẻ dữ liệu, nguồn lực phòng cháy rừng, tương tự thỏa thuận giữa Bangkok và Myanmar; Singapore đi xa hơn với Đạo luật Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới, cho phép truy tố doanh nghiệp gây ô nhiễm ngay cả khi đám cháy xảy ra ngoài lãnh thổ. Theo giới chuyên gia, các chính phủ cần chuyển trọng tâm từ “điều tra sau thảm họa” sang đánh giá và cảnh báo nguy cơ trước thảm họa, tăng cường chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới và đầu tư vào công nghệ giám sát độ phân giải cao. Nói cách khác, giải pháp không phải “quản lý khói mù” sau khi nó đã bao trùm bầu trời, mà ngăn những điều kiện tạo ra các đám cháy ngay từ đầu, thông qua quản lý sử dụng đất chặt chẽ, bảo vệ đất than bùn, phòng cháy chủ động và xác định rõ trách nhiệm doanh nghiệp trong toàn chuỗi cung ứng.
