Khói mù Đông Nam Á: Không khí độc hại và cái giá sức khỏe phải trả
Khói mù Đông Nam Á là hiện tượng lớp sương mù dày chứa bụi mịn độc hại, chủ yếu từ cháy rừng Indonesia và đất than bùn, lan rộng xuyên biên giới, làm ô nhiễm PM2.5 ở mức nguy hiểm, gây tổn hại sức khỏe đường hô hấp, gián đoạn sinh hoạt, giáo dục, giao thông và kéo theo thiệt hại kinh tế trên quy mô khu vực. Trong tháng 10, ô nhiễm PM2.5 tại phía tây Singapore đã vọt lên 284 microgam/m³ trong giờ, lần đầu vượt ngưỡng “rất cao” theo cơ quan môi trường nước này trong đợt khói mù hiện tại. Hình ảnh đường chân trời Singapore chìm trong khói mù từ cháy rừng Indonesia cho thấy đây không còn là vấn đề nội bộ của một quốc gia, mà là cuộc khủng hoảng khu vực do con người gây ra, lặp đi lặp lại theo chu kỳ El Niño và mùa khô kéo dài.
Từ lớp bụi PM2.5 đến bệnh viện: Sức khỏe đường hô hấp đang bị đánh đổi
Khói mù không chỉ làm mờ bầu trời; nó len thẳng vào phổi người dân. Bụi mịn PM2.5 có kích thước siêu nhỏ, dễ dàng đi sâu vào hệ hô hấp, làm bùng phát các bệnh viêm phế quản, hen suyễn, viêm phổi và các bệnh tim mạch liên quan. Tại Indonesia, chỉ tính đến giữa tháng 10, hơn 283.000 ca bệnh đường hô hấp đã được ghi nhận tại 7 tỉnh bị ảnh hưởng trực tiếp bởi cháy rừng. Đây là con số cho thấy chi phí sức khỏe đường hô hấp mà cộng đồng phải gánh, trong khi lợi ích kinh tế từ việc đốt rừng khai hoang lại tập trung vào một nhóm doanh nghiệp tư nhân. Khi Timor-Leste buộc phải cho học sinh nghỉ học trực tiếp ba ngày từ 15/10 vì ô nhiễm bụi từ các vụ cháy ở khu vực lân cận, chúng ta thấy rõ khói mù đã bước từ lĩnh vực môi trường sang khủng hoảng xã hội.
Kinh tế khu vực bị bóp nghẹt bởi khói mù, trong khi trách nhiệm môi trường bị né tránh
Vòng lặp “cháy – ứng phó – thống kê thiệt hại – rồi lại cháy” đang làm méo mó mô hình tăng trưởng của khu vực. Đốt rừng khai hoang vẫn được ưa chuộng vì chi phí thấp trong bối cảnh quản lý đất đai lỏng lẻo và thực thi pháp luật yếu. Nhưng cái giá thực sự lại nằm ở chỗ khác: nông nghiệp đình trệ, thương mại và du lịch suy giảm, giao thông gián đoạn, chi phí y tế và ứng phó khẩn cấp phình to. Khắp Đông Nam Á, Malaysia phải đóng cửa trường học, Singapore rơi vào tình trạng ô nhiễm nguy hiểm, một số vùng Philippines cũng bị ảnh hưởng bởi khói mù Đông Nam Á. Trong khi đó, việc truy cứu trách nhiệm môi trường vẫn vấp phải rào cản: khó xác định chính xác điểm cháy, khó chứng minh thiệt hại xuyên biên giới, và dễ bị che khuất bởi tranh luận về chủ quyền cùng sự thiếu minh bạch dữ liệu.
Cháy rừng Indonesia: Từ tâm chấn khí hậu đến bài toán an ninh khu vực
Indonesia đang trải qua mùa cháy rừng tồi tệ nhất trong hơn một thập kỷ, với các vụ cháy rừng và cháy đất than bùn ở Kalimantan là nguồn khói mù chính đe dọa cộng đồng và sinh kế. Thời tiết khô do El Niño làm nguy cơ cháy tăng vọt, trong khi các đám cháy ở đất than bùn có thể âm ỉ dưới mặt đất rồi bùng phát trở lại, khiến việc kiểm soát trở nên cực kỳ khó khăn. Chính quyền Indonesia đã phải huy động hơn 69.000 lính cứu hỏa, tăng mạnh so với khoảng 44.000 người giữa tháng 9, và thử nghiệm hóa chất chuyên dụng để dập lửa. Tuy vậy, khi khói mù vượt biên, áp lực ngoại giao dồn lên Jakarta ngày càng lớn: các nghị sĩ khu vực kêu gọi gửi công hàm yêu cầu Indonesia nỗ lực hơn, thậm chí đề xuất các ngân hàng trong khu vực ngừng cấp vốn cho doanh nghiệp liên quan đến hành vi đốt rừng.
Từ kiểm soát sang ngăn chặn: ASEAN cần siết trách nhiệm môi trường và minh bạch
Khung pháp lý không phải là điều ASEAN thiếu. Hiệp định về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới đã tồn tại từ năm 2002, cùng Lộ trình xóa khói mù và chiến lược quản lý đất than bùn bền vững giai đoạn 2023–2030. Vấn đề là ý chí biến cam kết thành hành động. Tại hội nghị thượng đỉnh sắp tới ở Manila, các bộ trưởng ngoại giao ASEAN dự kiến bàn cách chuyển từ trạng thái “kiểm soát” sang “ngăn chặn” hoàn toàn khói mù, hướng tới mục tiêu xóa bỏ khói mù vào năm 2030 thông qua cơ chế đánh giá định kỳ. Muốn làm được, khu vực phải chấp nhận nguyên tắc trách nhiệm môi trường: công bố dữ liệu cháy rừng và xử lý pháp luật một cách so sánh được, thực thi nhất quán nguyên tắc “kẻ gây ô nhiễm phải trả tiền”, và hỗ trợ nông dân nhỏ lẻ tiếp cận các phương thức canh tác không đốt rừng với chi phí hợp lý. Nếu không, khói mù Đông Nam Á sẽ tiếp tục là biểu tượng của sự bất công: lợi nhuận tư nhân, thiệt hại công cộng.
