Khói mù Đông Nam Á: Khi cảnh báo ASEAN cao nhất không còn là điều bất thường
Khủng hoảng khói mù Đông Nam Á là tình trạng khói bụi dày đặc từ các vụ cháy rừng và cháy đất than bùn, chủ yếu tại Indonesia, lan theo gió sang nhiều nước lân cận, khiến nồng độ bụi mịn PM2.5 tăng vọt, buộc các chính phủ đóng cửa trường học, hạn chế hoạt động ngoài trời và kích hoạt cơ chế cảnh báo khẩn cấp khu vực. Tình trạng cháy rừng kéo dài tại Indonesia đã buộc Trung tâm Khí tượng chuyên ngành ASEAN kích hoạt mức cảnh báo cao nhất (cấp 3) đối với nguy cơ khói mù xuyên biên giới ở khu vực phía nam ASEAN, theo thông báo ngày 17-10. Đây là lần thứ ba trong năm nay cảnh báo cấp 3 được bật, cho thấy khủng hoảng đã trở thành “bình thường mới” thay vì ngoại lệ.
Điều đáng lo không chỉ là mức cảnh báo ASEAN cao nhất, mà là việc khu vực dường như chấp nhận một vòng lặp: cháy – khói mù – ứng phó – thống kê thiệt hại – rồi lại cháy. Khi một cơ chế khẩn cấp bị kích hoạt quá thường xuyên, nó mất dần tác dụng răn đe và trở thành dấu hiệu thất bại của chính sách phòng ngừa. Nói cách khác, ASEAN đang chữa cháy nhiều hơn là ngăn cháy, cả theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
PM2.5 Indonesia, bệnh hô hấp khói mù và cú sốc sức khỏe cộng đồng
Khói mù này không phải là màn sương lãng mạn, mà là hỗn hợp bụi mịn, khí độc và carbon từ các đám cháy rừng và đất than bùn khô hạn. Tại phía tây Singapore, nồng độ PM2.5 trung bình theo giờ đã vọt lên 284 microgam/m³, lần đầu vượt ngưỡng “rất cao” trong đợt khói mù hiện nay. Chỉ số chất lượng không khí tại đây có thời điểm đạt khoảng 230, thuộc nhóm rất không lành mạnh, trong khi Kuala Lumpur cũng ghi nhận mức ô nhiễm cao tương tự. Đó là những con số không thể coi nhẹ khi gắn với phổi của hàng chục triệu người.
Hệ quả là bệnh hô hấp khói mù bùng lên. Tính đến ngày 13-10, riêng bảy tỉnh của Indonesia đã ghi nhận hơn 283.000 ca bệnh đường hô hấp liên quan trực tiếp đến cháy rừng. Khói mù kéo dài nhiều tháng qua làm gia tăng đáng kể các vấn đề sức khỏe hô hấp và buộc hàng loạt trường học trong khu vực phải đóng cửa. Timor-Leste phải tạm dừng dạy học trực tiếp trong ba ngày, nhiều bang ở Malaysia cũng cho học sinh nghỉ vì chất lượng không khí kém. Khi trẻ em phải ở nhà, người lao động nghỉ việc chăm con, khủng hoảng sức khỏe lập tức trở thành khủng hoảng xã hội.
Từ bình oxy đến máy lọc không khí: người dân tự cứu mình
Trong khi các chính phủ tranh luận về trách nhiệm, người dân buộc phải tự tìm cách sống chung với khói mù Đông Nam Á. Tại một công ty thiết bị y tế ở ngoại ô Kuala Lumpur, doanh số bình và máy tạo oxy tăng 35%, đến mức tuổi thọ màng lọc giảm một nửa so với mức 1.000 giờ sử dụng thông thường vì ô nhiễm quá nặng. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc chi phí bảo vệ sức khỏe đang bị đẩy về phía các hộ gia đình, chứ không phải doanh nghiệp gây cháy hay nhà nước.
Máy lọc không khí trở thành “lá bùa” mới của tầng lớp trung lưu. Một nhà bán lẻ thiết bị điện tử ghi nhận doanh số máy lọc không khí tăng tới 600% từ cuối tháng 9 đến giữa tháng 10 so với cùng kỳ năm trước. Một chuỗi bán lẻ khác tại Singapore báo cáo nhu cầu máy lọc không khí tăng gấp 9 lần kể từ khi mùa khói bụi bắt đầu, với đỉnh điểm từ ngày 9-10. Nhưng không phải ai cũng đủ khả năng mua máy lọc không khí hay bình oxy. Khủng hoảng khói mù vì thế đang khoét sâu bất bình đẳng: người giàu “lọc” được không khí, người nghèo hít trọn bụi mịn.
Trách nhiệm môi trường và cú hích từ Singapore đối với doanh nghiệp Indonesia
Một điểm sáng hiếm hoi trong bức tranh u ám là việc Singapore dùng công cụ pháp lý để gây sức ép lên các doanh nghiệp liên quan đến khói mù. Cơ quan môi trường nước này đã sử dụng ảnh vệ tinh, dữ liệu khí tượng và thông tin điểm nóng cháy để truy vết nguồn phát sinh khói. Ngày 16-10, họ gửi thông báo cho bảy doanh nghiệp Indonesia có liên quan đến các khu đất xảy ra cháy, yêu cầu triển khai lực lượng chữa cháy, ngăn cháy lan và chấm dứt mọi hoạt động đốt trên diện tích do mình quản lý.
Đáng chú ý, Singapore viện dẫn Đạo luật Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới để yêu cầu các doanh nghiệp này nộp kế hoạch hành động và không loại trừ khả năng phạt tiền hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ căn cứ. Một số công ty trong danh sách còn là nhà cung cấp gỗ cho các tập đoàn lớn và từng bị nêu tên trong khủng hoảng khói mù năm 2015. Dù việc xử lý doanh nghiệp ngoài lãnh thổ còn nhiều trở ngại, động thái này gửi đi thông điệp rõ ràng: thời của lợi nhuận tư nhân – thiệt hại cộng đồng đang dần khép lại. Nếu các nước ASEAN khác không có những công cụ tương tự, họ sẽ mãi đứng ở thế bị động, hít khói và đếm thiệt hại.
Vòng lặp cháy – khói – thiệt hại: tại sao ASEAN phải chuyển từ “kiểm soát” sang “ngăn chặn”
Nguyên nhân sâu xa của khói mù Đông Nam Á không nằm ở thời tiết El Niño hay gió mùa, mà ở mô hình sử dụng đất dựa trên đốt rừng khai hoang giá rẻ, quản lý đất đai yếu và thực thi pháp luật lỏng lẻo. Đất than bùn bị thoát nước và khô hạn có thể cháy âm ỉ lâu ngày, phát thải lượng lớn bụi mịn và carbon. Trong khi đó, lợi ích kinh tế từ khai thác đất rơi vào tay doanh nghiệp, còn chi phí bệnh hô hấp khói mù, gián đoạn học tập, sụt giảm du lịch và doanh thu dịch vụ lại do xã hội gánh chịu.
Một báo cáo từng ước tính khủng hoảng cháy rừng năm 2015 gây thiệt hại ít nhất 16,1 tỉ USD, tương đương 1,9% GDP Indonesia, với 2,6 triệu ha đất bị thiêu rụi. Năm nay, diện tích cháy ước tính từ 637.000 đến 900.000 ha, và hơn 283.000 ca bệnh hô hấp đã được ghi nhận tại bảy tỉnh. Dù ASEAN đã có Hiệp định về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới và lộ trình quản lý đất than bùn, thách thức là biến cam kết thành hành động kinh tế khả thi. Các bộ trưởng ngoại giao ASEAN dự kiến sẽ bàn sâu về việc chuyển từ “kiểm soát” sang “ngăn chặn” hoàn toàn khói mù tại hội nghị sắp tới ở Manila. Nếu cuộc thảo luận này không dẫn tới cơ chế buộc bên gây ô nhiễm phải bồi thường, khủng hoảng khói mù sẽ tiếp tục là mùa “truyền thống” buồn của khu vực.
