Nhiếp ảnh cá nhân: từ kỹ thuật ghi hình đến hành trình tự kể chuyện
Nhiếp ảnh cá nhân là việc sử dụng máy ảnh như một công cụ tự soi chiếu đời sống, cảm xúc và bản sắc, nơi mỗi khuôn hình không còn là sản phẩm kỹ thuật trung tính mà trở thành một mảnh ký ức có chọn lọc, một đoạn tự truyện bằng ánh sáng, trong đó người chụp chủ động biến những mối quan hệ, trải nghiệm và ám ảnh của mình thành chất liệu để thử nghiệm, suy tư và đối thoại với thế giới xung quanh. Tôi tin rằng khi đặt bản thân làm chất liệu, nhiếp ảnh thực nghiệm bắt đầu. Quan hệ, gia đình, ham muốn, nỗi sợ… đều có thể trở thành “studio” di động. Thay vì chạy theo tiêu chí thương mại hay những bộ preset an toàn, người làm ảnh để đời sống dẫn đường. Chính ở điểm này, nhiếp ảnh cá nhân không còn là thú chơi, mà là một hành trình nhận diện mình: chấp nhận cả sự lộn xộn, nhập nhằng và những vùng cảm xúc khó gọi tên. Câu chuyện qua ảnh vì thế mang tính chủ quan, nhưng lại chạm tới người xem bằng sự chân thật không thể dựng sẵn.
Pixy Liao và dự án ảnh dài hạn biến tình yêu thành phòng thí nghiệm
Hiếm có dự án ảnh dài hạn nào kiên trì như hành trình gần hai thập kỷ của Pixy Liao cùng người bạn đời Takahiro Morooka, khi họ biến mối quan hệ của mình thành một thực nghiệm nghệ thuật liên tục về sự thân mật, quyền lực và giới tính. Thay vì chụp vài tấm ảnh đôi để cất trong album, họ để chiếc máy ảnh trở thành “người thứ ba” được công khai tham gia mọi cuộc thương lượng giữa hai người: từ tư thế cơ thể đến cách nhìn nhau, cách chiếm chỗ trong khung hình. Những bức tự họa được dàn dựng của họ mang tính khiêu gợi, hài hước và đôi lúc kỳ lạ, lật ngược vai trò nam nhiếp ảnh gia – nữ người mẫu vốn cực kỳ quen thuộc. Khi người nữ là người bấm máy, đạo diễn khung cảnh, câu chuyện qua ảnh không còn là bản sao của những khuôn mẫu lãng mạn sáo rỗng, mà là câu hỏi thẳng thắn về quyền lực và ham muốn trong tình yêu. Theo một triển lãm, khoảng 45 tác phẩm từ dự án "Relationship Material" đã được trưng bày tại CPW ở Kingston, New York, với vé vào cửa miễn phí.
Từ người đã khuất tới "hidden mother": lịch sử những thực hành dị thường
Nếu nhiếp ảnh cá nhân hôm nay khiến ta bối rối, lịch sử từng bối rối hơn thế nhiều. Ở thế kỷ 19, trong thời Victoria, chụp ảnh là một dịch vụ đắt đỏ, đến mức nhiều người sống trọn đời mà chưa từng có nổi một chân dung. Vì thế, khoảnh khắc họ qua đời lại trở thành dịp hiếm hoi để gia đình lưu giữ hình ảnh: người đã khuất được đặt nằm như đang ngủ, hoặc dựng ngồi cạnh người thân, thậm chí đôi khi còn được vẽ thêm đôi mắt để trông như vẫn còn sống. Những thực hành như chụp cùng người đã khuất hay hình thức "hidden mother" với người mẹ ẩn sau rèm, ghế để giữ yên đứa trẻ, nghe qua rùng rợn, nhưng là cách thời đó đối diện nỗi mất mát, bệnh dịch và tuổi thơ mong manh. Thú vị hơn, vì công nghệ yêu cầu thời gian phơi sáng dài, người đã khuất vốn bất động lại hiện lên sắc nét, trong khi người thân bên cạnh đôi khi mờ nhòe nếu không giữ yên đủ lâu. Nhiếp ảnh thực nghiệm thuở ấy không sinh từ khái niệm nghệ thuật, mà từ nhu cầu níu lại người thân trong một thời đại đầy cái chết bất ngờ.
DEYU và cách dùng thời trang để kể câu chuyện dịch chuyển bản sắc
Câu chuyện của DEYU cho thấy nhiếp ảnh cá nhân không nhất thiết phải tách khỏi thương mại, mà nằm trong cách ta định nghĩa “việc làm” của mình. Anh đến với nhiếp ảnh không theo một kế hoạch định sẵn; năm 2020, khi đại dịch khiến công việc Event Designer bị gián đoạn, chiếc máy ảnh trở thành hướng đi mới. Từ vài khóa học ngắn hạn, phần lớn trải nghiệm của anh đến từ những buổi chụp thực tế, nơi va chạm với người mẫu, quần áo, không gian cho anh một ngôn ngữ mới để nói về thời trang. Ban đầu, anh xem một bức ảnh đẹp là sự tổng hòa của người mẫu, trang phục, bố cục, ánh sáng. Nhưng càng làm, anh càng quan tâm tới câu chuyện qua ảnh, tới cảm xúc nhân vật và điều người xem sẽ cảm nhận. Anh hiểu rằng nhiếp ảnh cá nhân là cách truyền tải tâm trạng và góc nhìn, được hình thành từ nơi mình sinh ra, những môi trường từng sống, những con người từng gặp và những trải nghiệm đã tác động đến cảm xúc. Với anh, khi đủ hiểu mình đang theo đuổi điều gì, tự do thử nghiệm trong nhiếp ảnh thực nghiệm mới thực sự mở ra.
Khi dự án cá nhân trở thành tấm gương soi thân mật, ký ức và bản sắc
Điểm chung giữa phòng thí nghiệm tình yêu của Pixy Liao, những bức ảnh cùng người đã chết thời Victoria và hành trình thời trang của DEYU là việc biến đời sống thành chất liệu thay vì bối cảnh phụ trợ. Những dự án ảnh dài hạn không bị ràng buộc bởi deadline hay brief khách hàng cho phép người chụp quay lại một chủ đề suốt nhiều năm, chứng kiến nó và chính mình thay đổi. Khi các cặp đôi thôi mải mê check-list những tấm ảnh hôn nhau, cưới hỏi, kỳ nghỉ, họ mới có cơ hội nhìn vào "những khoảng giữa lộn xộn" – nơi hai người vừa yêu vừa học cách ở cạnh nhau. Nhiếp ảnh cá nhân, nếu được xem nghiêm túc, là một thứ nhật ký thị giác: mỗi lần bấm máy là một lần định nghĩa lại mình là ai trong khoảnh khắc đó. Nó không tối ưu cho sự hoàn hảo kỹ thuật, mà ưu tiên sự thành thật. Kết luận này có thể khó nuốt với những ai chỉ quan tâm đến preset hay thiết bị, nhưng là tin vui cho những người muốn dùng ảnh để sống, không chỉ để làm.
