Bản án lịch sử phơi bày một hệ thống giám định tâm thần sai lệch
Vụ 42 bị cáo bị kết án vì làm sai lệch kết luận giám định tâm thần và lập hồ sơ bệnh án giả mạo là vụ án pháp y tâm thần lớn nhất từ trước tới nay, phơi bày tình trạng giám định tâm thần sai lệch có hệ thống, nơi kết luận chuyên môn bị mua bán để giúp người phạm tội né tránh hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Đây không còn là vài “con sâu” mà là một mạng lưới lợi ích len lỏi trong cơ quan được giao nhiệm vụ bảo vệ sự thật khoa học cho hoạt động tố tụng. Khi bản án được tuyên tại TAND TP Đồng Nai, xã hội không chỉ chứng kiến sự trừng phạt 42 cá nhân, mà còn buộc phải đối mặt với câu hỏi khó: chúng ta đã để hệ thống pháp y lỗ hổng đến mức nào để công lý bị thao túng trắng trợn như vậy?
42 bị cáo, 26 kết luận sai sự thật và cái giá của việc “bán” kết luận
Bản án xác định từ tháng 1/2016 đến tháng 6/2024, tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên đã xảy ra 29 vụ đưa, nhận, môi giới hối lộ hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm sai lệch hồ sơ, kết luận giám định pháp y tâm thần. Kết quả là 26 kết luận giám định tâm thần sai sự thật, 3 hồ sơ bệnh án giả mạo và 1 trường hợp chuyển điều trị bắt buộc trái quy định. Theo hồ sơ vụ án, số tiền bỏ ra để “phù phép” kết luận dao động từ 20 đến 700 triệu đồng mỗi vụ, có trường hợp lên tới 2 tỉ đồng. 42 bị cáo – từ viện trưởng, phó viện trưởng, trưởng khoa, bác sĩ đến những người môi giới và đưa hối lộ – đã biến giám định thành dịch vụ, nơi kết luận bệnh án giả mạo được trao đổi như một món hàng.
Những mức án nặng cho người đứng đầu và thông điệp răn đe
Điểm đáng chú ý nhất trong vụ án Biên Hòa là việc những người đứng đầu bị xử cực kỳ nghiêm khắc. Cựu Viện trưởng Bùi Thế Hùng bị tuyên tổng cộng 19 năm 6 tháng tù cho ba tội danh: 17 năm về tội nhận hối lộ, 1 năm 6 tháng về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ và 1 năm về tội môi giới hối lộ. Người kế nhiệm Lê Văn Hùng nhận 18 năm tù về tội nhận hối lộ, mức án còn cao hơn đề nghị trước đó. Cựu Giám đốc Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên Trần Văn Thành lãnh 4 năm tù, trong khi 39 bị cáo còn lại nhận mức án từ 2 năm tù treo đến 8 năm tù giam. Cách tuyên án này gửi đi thông điệp rõ ràng: hệ thống pháp y lỗ hổng một phần vì người đứng đầu dung túng, và họ phải trả giá nặng nhất.
Giám định tâm thần bị biến dạng: khi “lá chắn nhân đạo” thành công cụ né tội
Theo cáo trạng, phần lớn những người tìm cách giám định là các bị can, bị cáo hoặc người đang chấp hành án, với mục đích được công nhận hạn chế hoặc mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi để tránh, trì hoãn xử lý hoặc được giảm nhẹ hình phạt. Nghĩa là cơ chế giám định – vốn được thiết kế như một chính sách nhân đạo – đã bị biến thành chiếc khiên để né công lý. Hội đồng xét xử nhấn mạnh, việc cố ý làm sai lệch hồ sơ vì mục đích cá nhân là hành vi lợi dụng chính sách nhân đạo của Nhà nước, có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc gây oan sai trong quá trình tố tụng. Nói cách khác, mỗi kết luận giám định tâm thần sai lệch không chỉ là một tài liệu gian dối, mà là cú đánh trực diện vào niềm tin của xã hội vào sự công bằng của tòa án.
Từ bản án Biên Hòa đến câu hỏi cải cách hệ thống pháp y tâm thần
Hội đồng xét xử khẳng định các bị cáo đều có đầy đủ năng lực hành vi, nhận thức rõ việc nhận, đưa, môi giới hối lộ và ban hành kết luận sai sự thật là phạm pháp nhưng vẫn cố tình thực hiện vì vụ lợi. Điều này cho thấy pháp y tâm thần gian lận không phải do thiếu hiểu biết chuyên môn, mà do cấu trúc quyền lực lỏng lẻo, giám sát yếu kém và lợi ích kinh tế lớn. Kết quả giám định pháp y tâm thần vốn có ý nghĩa quyết định trong việc xác định trách nhiệm hình sự; làm sai lệch kết quả có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý không đúng người, đúng tội. Nếu sau bản án này chúng ta chỉ dừng ở việc trừng phạt 42 bị cáo mà không siết lại quy trình, minh bạch hóa hoạt động giám định và kiểm soát xung đột lợi ích, vụ án Biên Hòa sẽ chỉ là khúc dạo đầu cho những bê bối lớn hơn.
