Nâng cấp hành chính hay tái cấu trúc không gian phát triển?
Thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương là hai đơn vị đô thị mới được đề xuất thành lập trên cơ sở các địa phương đã phát triển mạnh, nhằm chuyển đổi mô hình quản trị và tái cấu trúc không gian phát triển, hình thành cực tăng trưởng mới, đóng vai trò dẫn dắt liên kết vùng tại khu vực phía Bắc và vùng Đồng bằng sông Hồng. Điểm mấu chốt của việc thành lập hai thành phố không nằm ở tên gọi mà ở tư duy: đây là chiến lược tái cấu trúc không gian phát triển chứ không phải động tác kỹ thuật nâng cấp đơn vị hành chính. Khi Quốc hội thảo luận ở Tổ ngày 6/8 và tại hội trường ngày 12/8 về thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh, các ý kiến đồng thuận cao chính vì nhận ra cơ hội định hình lại bản đồ tăng trưởng phía Bắc chứ không chỉ "lên đời" thủ tục. Nếu chỉ nhìn đây là thay biển tên, chúng ta sẽ bỏ lỡ lợi thế điều phối vùng, phân quyền và đổi mới quản trị đô thị mà mô hình chính quyền đô thị mang lại.
Vì sao thời điểm này và sứ mệnh mới của hai thành phố
Thời điểm Quảng Ninh và Bắc Ninh được xem xét lên thành phố không phải ngẫu nhiên; cả hai đã hội tụ đủ điều kiện theo quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch hệ thống đô thị – nông thôn, quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng và quy hoạch tỉnh, đô thị. Quảng Ninh hiện đóng góp 2,87% quy mô GRDP cả nước và 9,4% của vùng Đồng bằng sông Hồng, với 247 dự án FDI tổng vốn đăng ký 17,05 tỷ USD, đứng thứ 7 cả nước về thu hút FDI và thứ 6 về thu ngân sách. Đây không còn là một tỉnh ven biển đơn thuần, mà là nền tảng cho đô thị biển biên giới xanh, thông minh, trung tâm du lịch quốc tế và logistics, kinh tế cửa khẩu. Bắc Ninh, ở cửa ngõ phía đông bắc Hà Nội, đã trở thành "công xưởng công nghệ cao" và đang đứng trước sức ép phải chuyển từ lợi thế thu hút đầu tư sang năng lực làm chủ công nghệ, nâng tỷ lệ nội địa hóa và phát huy văn hóa Kinh Bắc như nguồn lực nội sinh. Nói cách khác, hai địa phương đã đi hết vai trò của tỉnh công nghiệp – dịch vụ, và thời điểm lên thành phố chính là bước chuyển nhiệm vụ sang dẫn dắt không gian phát triển vùng.
Mô hình quản trị mới: động lực phát triển hay rủi ro phân hóa?
Mô hình chính quyền đô thị khi thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được kỳ vọng nâng hiệu quả quản trị không gian đô thị quy mô lớn, tăng cường liên kết vùng, thu hút nguồn lực và tạo động lực phát triển mới. Bộ trưởng Nội vụ nhấn mạnh đây là chiến lược tái cấu trúc không gian phát triển nhằm hình thành cực tăng trưởng mới cho vùng Đồng bằng sông Hồng và toàn quốc. Một câu đáng trích là: "Thành công không nằm ở 2 tên gọi mới mà là ở 2 năng lực phát triển mới và giá trị người dân thực sự được thụ hưởng". Tuy vậy, nếu chỉ tăng thẩm quyền mà không có cơ chế điều tiết nguồn lực cho vùng khó khăn, nguy cơ phân hóa không gian phát triển là có thật. Các đại biểu đã yêu cầu gắn đô thị hóa với bảo tồn di sản, bảo đảm cân bằng giữa làng và phố, giữa truyền thống và hiện đại; nếu không, hai cực tăng trưởng mới có thể trở thành hai "ốc đảo thịnh vượng" tách rời khỏi không gian nông thôn xung quanh.
Hai cực tăng trưởng mới và bài toán liên kết vùng Đồng bằng sông Hồng
Từ góc độ vùng, thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được kỳ vọng trở thành các cực tăng trưởng mới, nâng tầm vị thế hai địa phương và tăng khả năng cạnh tranh cả khu vực phía Bắc. Tầm nhìn không dừng ở ranh giới tỉnh: một trục liên kết Lạng Sơn – Bắc Ninh – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh được đề nghị hình thành, nối từ cửa ngõ giao thương với Trung Quốc đến trung tâm sản xuất công nghệ cao, khoa học – công nghệ, dịch vụ và cửa ngõ cảng biển, kinh tế biển. Liên kết vùng ở đây không chỉ là mở thêm đường mà phải đồng bộ hạ tầng số, dữ liệu logistics, chuỗi cung ứng, đào tạo nhân lực và có cơ chế điều phối liên tỉnh đủ hiệu lực. Nếu làm được, sức lan tỏa của hai thành phố sẽ đo bằng cơ hội phát triển cho các địa phương lân cận, chứ không chỉ bằng tốc độ tăng trưởng của riêng Quảng Ninh, Bắc Ninh. Ngược lại, nếu thiếu điều phối và tiêu chí dẫn dắt rõ ràng, cực tăng trưởng mới có thể hút tài nguyên vùng mà không chuyển hóa thành lợi ích chung.
Kết luận: Đô thị loại mới phải trả lời câu hỏi người dân được gì
Cuối cùng, câu hỏi quan trọng nhất không phải là hai địa phương có lên thành phố hay không, mà là người dân và doanh nghiệp được gì từ việc tái cấu trúc không gian phát triển này. Các ý kiến tại Quốc hội đã nhấn mạnh yêu cầu "tăng trưởng nhanh phải gắn với phát triển bền vững và chất lượng sống tốt hơn cho nhân dân". Điều đó có nghĩa là thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh phải vừa làm cực tăng trưởng mới của vùng Đồng bằng sông Hồng, vừa là nơi người dân vùng sâu, vùng xa được thụ hưởng nhiều hơn thành quả đô thị hóa. Nếu Chính phủ và địa phương thực hiện đúng cam kết về phân cấp, chính sách đặc thù, giám sát chặt, bảo tồn di sản và điều chỉnh hài hòa giữa làng – phố, thì hai thành phố không chỉ nâng tầm vị thế mà còn có thể định nghĩa lại chuẩn phát triển đô thị ở phía Bắc. Khi đó, "thành phố Quảng Ninh" và "thành phố Bắc Ninh" sẽ là biểu tượng của một chiến lược tái cấu trúc không gian thành công, chứ không chỉ là hai tên gọi mới trên bản đồ hành chính.
