Thi vào lớp 10 với hai môn Toán, Văn: một cải cách tuyển sinh gây tranh luận
Thi vào lớp 10 với chỉ hai môn thi toán văn là phương án cải cách tuyển sinh mà Bộ GD&ĐT đang đưa ra lấy ý kiến, nhằm cắt giảm số bài thi bắt buộc nhưng vẫn phải đảm bảo khả năng phân loại và tuyển chọn đúng học sinh cho các trường THPT, đồng thời hạn chế áp lực thi cử và tác động lệch lên việc dạy học ở bậc THCS. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, mà là thay đổi tư duy đánh giá: chúng ta chấp nhận nhìn năng lực học sinh chủ yếu qua Toán và Ngữ văn, hay vẫn coi cần nhiều hơn hai cửa sổ để nhìn vào khả năng thực sự của các em?
Gần 20 năm qua, thi vào lớp 10 phổ thông chủ yếu dựa trên 3 môn: Toán, Ngữ văn và một môn thứ ba do sở GD&ĐT địa phương chọn, công bố trước 31/3 hằng năm. Hai năm gần đây, việc lựa chọn môn thứ ba còn bị khống chế không quá 3 năm liên tiếp. Nay dự thảo quy định mới gửi các sở và một số trường đại học có THPT trực thuộc để xin ý kiến, đề xuất giảm xuống còn hai môn thi toán văn với các trường không chuyên. Câu hỏi không chỉ là thi 2 hay 3 môn, mà là: hệ thống có đủ dữ liệu và cơ chế để đảm bảo công bằng khi chỉ dựa trên hai bài thi hay không?
Học sinh giữa hy vọng giảm áp lực thi cử và nỗi lo bị thay đổi giữa chừng
Với học sinh lớp 9 đang cận kề thi vào lớp 10, đề xuất chỉ còn môn thi toán văn mang tới tâm trạng rất trái chiều. Một mặt, nhiều em thừa nhận bớt một môn thi sẽ giúp giảm áp lực thi cử và thời gian ôn luyện; việc kỳ thi gọn hơn cũng có thể giúp tập trung sâu vào hai môn cốt lõi. Mặt khác, chính sự thay đổi đột ngột lại làm các em bất an, bởi lộ trình ôn thi đã được xây dựng từ năm trước với giả định thi 3 môn, trong đó có ngoại ngữ. Một học sinh THCS tại TP.HCM chia sẻ mong muốn nếu thay đổi thì nên áp dụng với khóa sau, vì các em lớp 9 đã chuẩn bị cho kỳ thi vào lớp 10 theo cách cũ từ năm học trước.
Tâm thế “học vì thi” cũng lộ rõ trong các chia sẻ của học sinh: khi ngoại ngữ không còn trong môn thi toán văn bắt buộc, nhiều em thừa nhận động lực đầu tư môn này sẽ giảm đi, thời gian học thêm mùa hè đang dành cho ngoại ngữ sẽ bị chuyển hết sang Toán, Văn. Điều này cho thấy cải cách tuyển sinh không đứng ngoài chương trình GDPT 2018 mà tác động trực tiếp lên cách học thực tế: nếu cánh cửa vào trường top chủ yếu mở bằng hai môn Toán, Văn, thì xu hướng học lệch gần như là hệ quả tự nhiên. Câu hỏi là chúng ta chấp nhận mức độ lệch đó tới đâu, và có cách nào hạn chế mà vẫn giảm được áp lực?
Giáo viên, phụ huynh: giảm môn thi không đồng nghĩa giảm kỳ vọng và trách nhiệm
Giáo viên phần lớn nhìn thay đổi này như một cơ hội để tổ chức việc dạy học lại cho hợp lý, hơn là cách “hạ chuẩn” thi vào lớp 10. Một giáo viên Toán tại TP.HCM nhấn mạnh, vấn đề không phải ít môn thi hơn, mà là sau khi giảm môn, nhà trường sẽ dạy và đánh giá các môn còn lại như thế nào. Khi áp lực thi cử giảm đi, học sinh có thêm thời gian nghỉ ngơi, rèn luyện thể chất, kỹ năng; phụ huynh cũng bớt gánh nặng học thêm đa môn. Tuy vậy, nếu toàn bộ cạnh tranh dồn hết lên hai môn thi toán văn, áp lực có thể không mất đi mà chỉ tái phân bổ, thậm chí sâu hơn lên hai môn này.
Với phụ huynh, tâm lý phổ biến là vừa mừng vừa lo. Họ mừng vì kỳ thi vào lớp 10 lâu nay thường được ví còn căng hơn cả thi đại học, nay bớt một môn có thể giảm khoảng một phần ba gánh nặng ôn thi. Nhưng nhiều người cũng đặt vấn đề về tính công bằng: nếu con mạnh ở ngoại ngữ hoặc các môn khác mà không thể hiện trong kỳ thi, liệu kết quả tuyển sinh có phản ánh đầy đủ năng lực? Thêm vào đó, khi Bộ GD&ĐT cho phép các địa phương tự lựa chọn giữa xét tuyển, thi tuyển, hoặc kết hợp, phụ huynh lo lắng về sự chênh lệch giữa các tỉnh thành trong cách tổ chức cải cách tuyển sinh vào lớp 10.
Góc nhìn khảo thí: công bằng không nằm ở số môn mà nằm ở dữ liệu và thiết kế đề
Từ góc độ chuyên gia khảo thí, câu hỏi quan trọng nhất không phải thi 2 hay 3 môn, mà là: với chỉ hai bài thi toán văn, hệ thống có thu được đủ thông tin để phục vụ đúng mục đích tuyển sinh hay không. Năng lực phân loại thí sinh không đơn giản phụ thuộc vào số môn thi, mà phụ thuộc vào độ phân hóa của đề, độ tin cậy của kết quả, và việc nội dung đánh giá bám sát mục tiêu tuyển sinh lẫn tinh thần chương trình GDPT 2018. Nếu đề thi Toán, Văn được thiết kế tốt, có thể vẫn phân loại tốt; ngược lại, thi thêm một môn yếu về chất lượng không làm kỳ thi công bằng hơn.
Một quan điểm đáng chú ý là không nên mặc định 3 môn chắc chắn tốt hơn 2 môn, cũng như không nên mặc định bỏ một môn thi chỉ đem lại lợi ích. Để trả lời một cách khoa học, Bộ và các sở cần phân tích dữ liệu thực tế: so sánh điểm, độ phân hóa, tỷ lệ trúng tuyển theo các mô hình thi khác nhau, cũng như theo dõi xem việc chỉ thi toán văn có làm học sinh THCS học thêm nhiều hơn ở hai môn này, bỏ bê các môn khác hay không. Nói cách khác, muốn cải cách tuyển sinh thi vào lớp 10 đảm bảo công bằng, minh bạch, chúng ta không thể chỉ tranh luận bằng cảm nhận, mà phải nhìn thẳng vào dữ liệu.
Tương lai kỳ thi vào lớp 10: cần lộ trình và nguyên tắc dữ liệu rõ ràng
Điều khiến dư luận bất an hiện nay không chỉ là nội dung thi vào lớp 10, mà còn là cách thay đổi được triển khai. Bộ GD&ĐT đã gửi dự thảo tới các sở và một số trường để xin ý kiến, trước đó cũng làm việc với các sở ở Hà Nội, Hải Phòng, TP.HCM về phương án chỉ thi Toán, Văn. Sau khi Thông tư chính thức được ban hành, ngành giáo dục tại các địa phương như TP.HCM dự kiến tổ chức hội nghị lấy ý kiến để xây dựng quy định cụ thể, trình UBND ban hành và áp dụng cho các mùa tuyển sinh tới. Trong khi đó, thí sinh thi vào lớp 10 tại TP.HCM năm 2026 vẫn sẽ thi 3 môn Toán, Văn, tiếng Anh, và từ mùa tuyển sinh 2027–2028 thành phố sẽ chủ động mở rộng khu vực tuyển sinh.
Nhìn về phía trước, nếu mục tiêu lâu dài là giảm áp lực thi cử mà vẫn đảm bảo chất lượng đầu vào THPT, cải cách không thể dừng ở việc đếm số môn thi. Cần xác lập nguyên tắc: mọi điều chỉnh liên quan đến môn thi toán văn, số lượng bài thi hay phương thức xét tuyển phải được kiểm chứng bằng dữ liệu và có lộ trình rõ ràng, tránh “xoay trục” giữa chừng với học sinh đã lên kế hoạch ôn tập. Kết luận hợp lý lúc này không phải ủng hộ hay phản đối tuyệt đối việc thi 2 môn, mà là yêu cầu Bộ và các sở công khai phân tích dữ liệu, mô phỏng các kịch bản, rồi mới quyết định để thi vào lớp 10 thực sự trở thành kỳ tuyển chọn công bằng, minh bạch, thay vì chỉ là cuộc đua chịu áp lực thi cử.
