Thi vào lớp 10 chỉ còn Toán Văn là gì và vì sao gây tranh luận?
Đề xuất thi vào lớp 10 chỉ còn hai môn Toán và Ngữ văn là phương án Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xin ý kiến để thay đổi quy chế tuyển sinh THCS và THPT, trong đó kỳ thi vào trường công lập giảm từ ba môn xuống hai môn với mục tiêu được công bố là giảm áp lực ôn luyện, hạn chế học lệch và tạo sự linh hoạt cho địa phương trong tổ chức tuyển sinh. Kỳ thi vào lớp 10 công lập theo dự thảo sẽ chỉ gồm Toán và Văn, thay cho mô hình hiện hành là Toán, Văn và một môn thứ ba hoặc bài thi tổ hợp. Về mặt tuyên bố, đây là một bước cải cách tuyển sinh nhằm "cắt" bớt gánh nặng thi cử cho học sinh, phụ huynh trong bối cảnh cạnh tranh vào trường công lập ngày càng gay gắt và mạng lưới trường lớp đang được sắp xếp lại trên toàn quốc.
Áp lực thi cử: Ít môn hơn có đồng nghĩa bớt căng thẳng?
Điểm hấp dẫn nhất của đề xuất giảm môn thi là lời hứa giảm áp lực thi cử. Nhiều phụ huynh thở phào khi nghĩ đến việc không còn phải thấp thỏm chờ công bố môn thi thứ ba mỗi năm, nhất là với các bài tổ hợp khiến học sinh phải ôn tới 4–5 môn cùng lúc. Đề xuất này giúp họ tin rằng con mình sẽ bớt quá tải, chi phí luyện thi cũng được cắt giảm, bầu không khí căng thẳng trong gia đình vào mùa thi sẽ hạ nhiệt. Một phát biểu đáng chú ý là: "Đề xuất giảm xuống 2 môn thi tuyển sinh lớp 10 mang lại điểm tựa lớn về mặt giải tỏa áp lực tâm lí và chi phí xã hội". Tuy vậy, giảm khối lượng ôn tập không đồng nghĩa giảm áp lực cạnh tranh. Khi chỉ còn Toán và Văn, từng 0,25 điểm trở nên quý giá hơn, và trung tâm luyện thi có thể dồn lực mạnh mẽ vào hai môn này.
Áp lực cạnh tranh dồn vào Toán Văn và nguy cơ học lệch
Các chuyên gia giáo dục cảnh báo điểm nghẽn lớn nhất của kỳ thi vào lớp 10 không nằm ở việc thi hai hay ba môn, mà ở mức độ chênh lệch giữa số học sinh đăng ký và số chỗ học trong các trường công lập. Năm học gần đây có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS nhưng các trường THPT chỉ có gần 1,2 triệu suất lớp 10, tỷ lệ đỗ vào lớp 10 là 79,3%. Khi "chiếc phễu" đầu vào vẫn hẹp như vậy, giảm một môn chỉ làm nhẹ phần kiến thức phải ôn, còn sức ép giành suất học công lập vẫn giữ nguyên, thậm chí dồn mạnh hơn vào hai môn Toán Văn. Một mặt, phụ huynh và học sinh có thể bớt lo "bốc thăm" môn thứ ba; mặt khác, nguy cơ học lệch lại tăng. Khi Toán và Văn trở thành hai môn quyết định gần như toàn bộ cơ hội trúng tuyển, tâm lý "môn thi thì học, môn không thi thì bỏ" rất dễ lan rộng.
Tiếng Anh bị bỏ lại phía sau và câu hỏi về mục tiêu ngôn ngữ thứ hai
Một tranh luận nóng xoay quanh đề xuất giảm môn thi là vị trí của Tiếng Anh. Hiện nay, nhiều địa phương khi tổ chức thi vào lớp 10 đã chọn Tiếng Anh làm môn thứ ba, góp phần giữ động lực học ngoại ngữ ở cấp THCS. Khi dự thảo mới bỏ môn thi thứ ba, câu hỏi lập tức xuất hiện: nếu không thi Tiếng Anh vào lớp 10, liệu học sinh có còn đầu tư nghiêm túc cho môn học được định hướng trở thành "ngôn ngữ thứ hai" trong trường phổ thông? Nhiều ý kiến cảnh báo rằng nếu Tiếng Anh bị xếp vào nhóm môn "không thi", học sinh rất dễ buông lỏng môn này trong suốt 4 năm THCS. Điều này đi ngược lại định hướng tăng cường năng lực ngoại ngữ để đáp ứng yêu cầu hội nhập và thị trường lao động tương lai. Một cuộc khảo sát ghi nhận 42% ý kiến ủng hộ cấu trúc Toán, Văn, Tiếng Anh cho kỳ thi vào lớp 10, cho thấy sự phân hóa rõ rệt trong xã hội về lựa chọn này.
Giảm môn thi chỉ là bước đầu của cải cách tuyển sinh
Dự thảo quy chế mới vẫn đang trong quá trình xin ý kiến và tiếp tục chỉnh sửa trước khi được công bố rộng rãi. Bản thân việc giảm từ ba xuống hai môn chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh cải cách tuyển sinh rộng hơn, gắn với việc sắp xếp lại mạng lưới trường lớp, điều chỉnh địa bàn tuyển sinh và kết hợp các phương thức thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp cả hai. Nếu không đồng thời đổi mới cách ra đề theo hướng đánh giá năng lực và duy trì đánh giá quá trình học tập ở THCS, mọi lợi ích về giảm áp lực có thể bị triệt tiêu bởi cuộc đua điểm số khốc liệt ở hai môn Toán Văn. Cuối cùng, câu hỏi cốt lõi không phải là thi mấy môn, mà là kỳ thi vào lớp 10 phục vụ mục tiêu gì: sàng lọc, định hướng hay thúc đẩy học sinh học đều, học sâu. Khi chưa trả lời thuyết phục, cải cách khó đạt được niềm tin lâu dài.
