Kỷ lục cho thấy quy mô giao thương đã đổi khác
Kim ngạch xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa được bán ra nước ngoài và mua từ nước ngoài trong một khoảng thời gian, qua đó phản ánh quy mô giao thương chứ không trực tiếp đo phần giá trị do nền kinh tế trong nước tạo ra. Trong 10 tháng, xuất nhập khẩu Việt Nam đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ và lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD. Đây là kỷ lục đáng chú ý, nhưng cách đọc con số quan trọng không kém bản thân cột mốc: tổng kim ngạch tăng mạnh cho thấy dòng hàng hóa qua biên giới mở rộng, không đồng nghĩa thu nhập hay giá trị giữ lại trong nước tăng cùng tỷ lệ. Riêng tháng 10, tổng kim ngạch sơ bộ đạt 122,03 tỷ USD, tăng 3,7% so với tháng trước. Cột mốc này đáng mừng; xem nó như thước đo toàn diện sức khỏe kinh tế thì lại là kết luận vội vàng.
Động lực đến từ sản xuất, xuất khẩu và đầu vào nhập khẩu
Kết quả không xuất hiện trong khoảng trống: sản xuất phải duy trì đơn hàng, bảo đảm nguồn cung và đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của đối tác, còn nhập khẩu cung cấp đầu vào cho hoạt động kinh doanh. Trong 10 tháng, xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%; nhập khẩu đạt 511,31 tỷ USD, tăng 37,4% so với cùng kỳ. Nhịp tăng nhập khẩu nhanh hơn có thể phản ánh nhu cầu nguyên liệu, máy móc và hàng hóa phục vụ sản xuất, nhưng tổng số liệu không cho biết đầy đủ bao nhiêu đầu vào được chuyển thành sản phẩm có giá trị cao trong nước. Hơn 90% kim ngạch xuất khẩu thuộc nhóm công nghiệp chế biến, một cơ cấu cho thấy vai trò lớn của sản xuất chế tạo, song cũng đặt câu hỏi về mức độ doanh nghiệp nội địa tham gia sâu đến đâu trong chuỗi cung ứng.
Bức tranh còn có độ lệch đáng kể giữa hai khu vực: doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 81,2% kim ngạch xuất khẩu 10 tháng, trong khi khu vực kinh tế trong nước chiếm 18,8%. Vì vậy, kỷ lục phản ánh năng lực giao thương của cả nền kinh tế, nhưng không nên mặc định rằng thành quả được phân bổ đồng đều giữa doanh nghiệp trong nước và khối FDI.
Tổng kim ngạch không thay thế được các thước đo chất lượng
Cần tách ba câu hỏi thường bị gộp làm một: hàng hóa qua biên giới có giá trị bao nhiêu, trong nước tạo ra được bao nhiêu giá trị gia tăng, và xuất khẩu có vượt nhập khẩu hay không. Trong 10 tháng, cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 12,07 tỷ USD vì nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu; riêng tháng 10 ghi nhận xuất siêu 7,31 tỷ USD, nhưng một tháng không xóa được kết quả lũy kế. Nhập khẩu lớn không tự động là tín hiệu xấu nếu phục vụ sản xuất, nhưng cũng không thể lấy tổng kim ngạch làm bằng chứng rằng năng lực nội địa đã mạnh lên tương ứng. Muốn đánh giá chất lượng tăng trưởng, cần nhìn thêm tỷ lệ giá trị được tạo trong nước, khả năng cung ứng nguyên liệu và mức tham gia của doanh nghiệp Việt trong các khâu có giá trị cao. Không có những thước đo đó, con số kỷ lục vẫn chỉ kể được một nửa câu chuyện.
Tăng trưởng diễn ra khi xung đột địa chính trị, bất ổn vận tải, biến động năng lượng, lạm phát và lãi suất gây sức ép lên chi phí, logistics và sức mua; cùng lúc, rào cản về môi trường, xuất xứ và truy xuất nguồn gốc ngày càng chặt chẽ. Bởi vậy, duy trì đà xuất khẩu là dấu hiệu thích ứng đáng ghi nhận, nhưng khả năng tuân thủ và nâng giá trị nội địa mới quyết định liệu quy mô lớn có chuyển thành sức cạnh tranh bền vững.
Bước tiếp theo phải là tăng phần giá trị ở lại trong nước
Trong quý IV, định hướng được nêu là tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng năng lực tuân thủ của doanh nghiệp. Đây là việc cần làm, nhưng mục tiêu không nên dừng ở việc đẩy tổng kim ngạch lên cao hơn. Tận dụng các hiệp định thương mại tự do chỉ tạo lợi ích lâu dài khi doanh nghiệp đáp ứng quy tắc xuất xứ, chủ động nguồn cung và tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất. Cũng cần theo dõi riêng phần đóng góp của doanh nghiệp trong nước, thay vì để con số chung che khuất khoảng cách giữa quy mô xuất khẩu và năng lực tạo giá trị nội địa. Kỷ lục thương mại vì thế vừa là thành quả, vừa là lời nhắc: tăng trưởng về lượng là bước mở đầu, không phải đích đến.
Thương mại vượt nghìn tỷ là cột mốc lịch sử của xuất nhập khẩu Việt Nam và bằng chứng rõ ràng về độ mở ngày càng lớn của nền kinh tế. Nhưng ý nghĩa quyết định sẽ nằm ở chặng sau: biến dòng hàng hóa lớn thành năng suất, năng lực cung ứng và giá trị do doanh nghiệp trong nước tạo ra. Nếu chỉ nhìn tổng kim ngạch, ta có thể ăn mừng quy mô mà bỏ qua chất lượng; nếu đặt nó cạnh cán cân thương mại và giá trị gia tăng nội địa, bức tranh mới đủ chiều sâu.
