Nhập siêu kỷ lục: Tín hiệu cảnh báo rõ hơn là chúc mừng
Nhập siêu kỷ lục của Việt Nam là tình trạng tổng kim ngạch nhập khẩu hàng hóa vượt xa tổng kim ngạch xuất khẩu dù xuất nhập khẩu chung vẫn tăng trưởng mạnh, phản ánh sự lệ thuộc lớn vào máy móc, nguyên liệu và năng lượng nhập khẩu cho sản xuất, đồng thời bộc lộ những bất cân đối kéo dài trong cơ cấu thương mại và năng lực của khu vực doanh nghiệp trong nước. Tính đến giữa tháng 9, tổng xuất nhập khẩu Việt Nam đã vượt 825 tỷ USD, tăng mạnh gần 30% so với cùng kỳ, nhưng cán cân thương mại lại đảo chiều sang nhập siêu hơn 23,5 tỷ USD. Đây không phải con số để ăn mừng mà là lời nhắc thẳng thắn: mô hình tăng trưởng dựa trên nhập khẩu đầu vào đang đi đến giới hạn khi nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu một cách đáng lo ngại.
Nhập khẩu tăng nhanh: Máy móc, điện tử, năng lượng kéo cán cân đi xuống
Điều gây lo ngại nhất trong cán cân thương mại 2026 là tốc độ nhập khẩu tăng vọt, bỏ xa đà tăng của xuất khẩu. Tính đến ngày 15/9, xuất khẩu đạt hơn 400 tỷ USD, tăng 23,2%, trong khi nhập khẩu đã lên tới 424,35 tỷ USD, tăng tới 36% so với cùng kỳ. Nói cách khác, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, tạo ra nhập siêu kỷ lục Việt Nam và báo hiệu sự mất cân bằng trong cơ cấu thương mại. Lý do nằm ở cấu trúc hàng nhập: khoảng 94,1% là tư liệu sản xuất, từ máy móc, thiết bị, linh kiện đến nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp. Riêng nhóm điện tử, máy vi tính và linh kiện chiếm khoảng 38% tổng kim ngạch nhập khẩu, còn cùng với máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng đã chiếm khoảng 51% tổng nhập khẩu.
Mặt tích cực và cái giá phải trả của mô hình nhập nhiều để xuất nhiều
Cần thừa nhận một sự thật: nhập siêu hiện nay không hoàn toàn là câu chuyện tiêu dùng “vung tay quá trán”, mà phần lớn phản ánh nhu cầu mở rộng sản xuất và đầu tư. Máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên liệu nhập về hôm nay sẽ trở thành đầu vào cho các đơn hàng xuất khẩu ngày mai. Nhóm năng lượng – xăng dầu, dầu thô, than – cũng tăng mạnh, cho thấy nền kinh tế đang vận hành ở mức công suất cao hơn. Nhưng mặt trái rất rõ: khi giá năng lượng tăng, chi phí kéo theo của nhiều ngành từ hóa chất, nhựa đến phân bón và vận tải đều bị đội lên. Doanh nghiệp xuất khẩu trong nước vì thế chịu “cú đúp”: chi phí đầu vào tăng trong khi sức ép cạnh tranh tại các thị trường quốc tế ngày càng lớn. Đây là cái giá của mô hình nhập nhiều để xuất nhiều, khi giá trị thực giữ lại trong nước còn hạn chế.
FDI xuất siêu, doanh nghiệp nội nhập siêu: Bất bình đẳng giá trị
Đằng sau con số nhập siêu kỷ lục Việt Nam là một “cán cân trong cán cân”: khu vực FDI và khu vực doanh nghiệp trong nước. Sáu tháng đầu năm, khu vực FDI xuất khẩu hơn 213 tỷ USD, chiếm gần 80% tổng kim ngạch, và vẫn xuất siêu khoảng 8,3 tỷ USD. Ngược lại, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu gần 25 tỷ USD. Nói thẳng, chúng ta đang dựa vào FDI để có xuất siêu, trong khi doanh nghiệp Việt lại là phía gánh nhập siêu. Cấu trúc thị trường cũng phản ánh điều này: Việt Nam xuất siêu lớn sang Mỹ nhưng nhập siêu rất sâu từ Trung Quốc, nơi cung cấp phần lớn máy móc, linh kiện, nguyên liệu. Khi doanh nghiệp nội chưa đủ sức sản xuất linh kiện, nguyên liệu và dịch vụ công nghiệp, phần giá trị gia tăng thực tế ở lại trong nước vẫn mỏng.
Người dân được và mất gì, và cần làm gì để giảm lệ thuộc nhập khẩu?
Với người dân và doanh nghiệp nhỏ, nhập siêu không còn là khái niệm xa lạ trong các báo cáo mà đã biến thành chi phí hằng ngày. Giá năng lượng tăng khiến tiền điện, xăng, cước vận tải và giá nhiều mặt hàng tiêu dùng dễ leo thang, vì chúng đều nằm trong chuỗi chi phí “bị kéo theo” khi nhập khẩu đầu vào đắt hơn. Khi chi phí nguyên liệu, năng lượng hoặc logistics biến động, doanh nghiệp xuất khẩu trong nước chịu tác động kép, buộc phải hoặc cắt lãi, hoặc tăng giá bán, cuối cùng người tiêu dùng và người lao động đều bị ảnh hưởng. Để cán cân thương mại 2026 bớt mong manh, ưu tiên không phải là hạn chế nhập khẩu bằng mệnh lệnh hành chính, mà là nâng năng lực sản xuất trong nước, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu hơn chuỗi cung ứng FDI, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tiết kiệm năng lượng. Nếu không, nhập khẩu tăng nhanh sẽ tiếp tục kéo cán cân thương mại xuống, còn thu nhập thực tế của người dân sẽ bị bào mòn.
