Xử lý chất thải năng lượng: không còn là lựa chọn, mà là chiến lược bắt buộc
Xử lý chất thải năng lượng là quá trình thu gom, phân loại và xử lý rác thải – từ xà bần xây dựng tới rác sinh hoạt – bằng công nghệ tái chế hoặc đốt thu hồi năng lượng, nhằm vừa giảm ô nhiễm môi trường, vừa tạo ra điện, vật liệu xây dựng và các sản phẩm hữu ích khác trong một mô hình kinh tế tuần hoàn bền vững. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, ba dự án nhà máy điện rác và tái chế vật liệu xây dựng mới đang cho thấy Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào chôn lấp. Câu hỏi không phải là có triển khai hay không, mà là triển khai thế nào để vừa sạch, vừa hiệu quả kinh tế, vừa công bằng với người dân lẫn ngân sách nhà nước.
Gia Lai: xà bần thành vật liệu xây dựng, chấm dứt “núi rác bê tông”
Tại Gia Lai, Công ty cổ phần Công trình đô thị Gia Lai đã được chấp thuận đầu tư Nhà máy xử lý xà bần, phế thải xây dựng, tái chế làm vật liệu xây dựng, vật liệu san lấp Long Mỹ – Quy Nhơn tại Khu xử lý chất thải rắn Long Mỹ. Đây là dự án tưởng nhỏ nhưng lại đánh đúng “điểm mù” lâu nay: xà bần bị xem như rác, chôn hoặc đổ trộm, thay vì là nguồn vật liệu thứ cấp. Nhà máy có công suất xử lý 480 tấn/ngày, tổng vốn đầu tư hơn 57 tỷ đồng, trong đó vốn góp của nhà đầu tư hơn 17 tỷ đồng. Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải tự thu gom xà bần và không được dùng ngân sách nhà nước hỗ trợ chi phí – một bài test thực tế cho tính khả thi tài chính của mô hình tái chế vật liệu xây dựng.
Dự án được thiết kế như một mắt xích kinh tế tuần hoàn: phế thải xây dựng được tái chế thành cốt liệu, gạch không nung, vật liệu san lấp; đồng thời tái chế kim loại, nhựa, giấy và xử lý chất thải rắn công nghiệp không độc hại. Nói cách khác, đây là một nhà máy tái chế vật liệu xây dựng hơn là bãi rác. Tiến độ cũng rõ ràng: thi công, lắp đặt thiết bị trong tháng 10/2026 và hoàn thành, nghiệm thu đưa vào vận hành trong tháng 2/2027. Nếu đúng hẹn, Gia Lai sẽ có một dự án xanh Việt Nam theo đúng nghĩa: vừa giảm đổ trộm xà bần gây mất mỹ quan và ô nhiễm, vừa giảm khai thác cát, đá mới – điều mà địa phương nào cũng nói, nhưng ít nơi biến thành công trình cụ thể.
Vĩnh Long: điện rác 1.400 tỷ và cuộc chơi không chỉ là giá rác/tấn
Ở Vĩnh Long, Dự án Nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt phát điện với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 1.400 tỷ đồng đang bước vào giai đoạn đấu thầu nhạy cảm. Hồ sơ dự thầu đã được mở với sự tham gia của ba nhà đầu tư khác nhau. Dư luận bị cuốn vào cuộc so kè các con số như 396.000 đồng/tấn so với 517.637 đồng/tấn, coi đây là thước đo duy nhất để chọn nhà đầu tư. Nhưng nếu chỉ nhìn vào đơn giá xử lý rác, Vĩnh Long sẽ đối mặt một rủi ro: chọn phương án rẻ trên giấy, đắt trong dài hạn về môi trường, công nghệ và độ ổn định hợp đồng.
Theo Hồ sơ mời thầu, tiêu chí tài chính được đánh giá dựa trên tỷ lệ phần trăm giảm giá so với đơn giá xử lý rác đã được UBND tỉnh phê duyệt, và nhà đầu tư cam kết giảm từ 10% trở lên sẽ đạt điểm tối đa. Một nhà đầu tư đề xuất giá bằng 90% đơn giá tỉnh, tương ứng giảm 10%, trong khi liên danh khác cũng cam kết giảm 10% trong suốt thời gian thực hiện hợp đồng, với mức 575.153 đồng/tấn trước giảm và 517.637 đồng/tấn sau giảm chỉ là mô hình giả định tài chính nội bộ. Liên danh Everbright – Hòa Phú đề xuất giá sau giảm là 396.000 đồng/tấn đã gồm VAT, với tỷ lệ giảm 17,326%. Câu chuyện ở đây không phải ai rẻ hơn vài chục nghìn, mà là nhà máy điện rác này sẽ gắn trực tiếp với môi trường và sức khỏe người dân Vĩnh Long trong 25–30 năm tới. Chọn sai, tỉnh sẽ “khóa mình” vào một hợp đồng dài hạn khó sửa.
Nghi Sơn: nhà máy điện rác – công viên và thí nghiệm về công nghiệp sinh thái
Tại Nghi Sơn, Chủ tịch UBND tỉnh Tô Anh Dũng cùng các đại biểu đã thực hiện nghi thức khởi công Dự án Nhà máy Điện rác Nghi Sơn. Đây là một trong những nhà máy điện rác hiếm hoi được thiết kế rõ tính “thế hệ mới”: tổng mức đầu tư gần 1.500 tỷ đồng, sử dụng công nghệ lò đốt ghi cơ học (Mass Burn Grate) kết hợp hầm chứa rác khép kín áp suất âm và kiểm soát dioxin/furan bằng nguyên tắc 3T + E. Công suất xử lý giai đoạn mới là 500 tấn rác/ngày đêm; cộng với 120 tấn/ngày đêm của giai đoạn 1 đang hoạt động, tổng công suất đạt 620 tấn/ngày đêm, trở thành một trong những cơ sở xử lý chất thải lớn của tỉnh.
Điểm đáng chú ý nhất là đây không chỉ là nhà máy điện rác, mà là nhà máy xử lý chất thải năng lượng theo mô hình “nhà máy – công viên”: 30% diện tích dành cho cây xanh cách ly và mặt nước cảnh quan, giảm tiếng ồn, tạo vành đai bảo vệ sinh thái. Nhà máy còn sử dụng công nghệ đốt rác kết hợp thu hồi năng lượng, với sản lượng điện hòa lưới 73,52 triệu kWh/năm. Quan trọng hơn, Nghi Sơn được kỳ vọng giải quyết ô nhiễm đất, nước ngầm và không khí do chôn lấp, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giải phóng quỹ đất, tạo việc làm và hình thành mô hình công nghiệp sinh thái bền vững. Mục tiêu là hoàn thành, đưa dự án vào vận hành trong Quý IV/2028 – nếu giữ đúng tiến độ, đây sẽ là một mẫu hình tham quan về kinh tế tuần hoàn cho học sinh, sinh viên và người dân.
Từ ba dự án đến chiến lược: kinh tế tuần hoàn chỉ có ý nghĩa nếu vận hành tốt
Ba dự án – nhà máy tái chế xà bần ở Gia Lai, nhà máy điện rác Vĩnh Long và nhà máy Điện rác Nghi Sơn – cho thấy bức tranh rõ ràng: Việt Nam đang bước vào giai đoạn xử lý chất thải năng lượng mang tính hệ thống. Chính quyền đã thừa nhận rằng chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, tái chế và tái sử dụng chất thải xây dựng là yêu cầu tất yếu để nâng cao năng suất và giảm khai thác tài nguyên, giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Nhưng dự án xanh Việt Nam sẽ chỉ là khẩu hiệu nếu thiếu hai điều: đấu thầu minh bạch và vận hành nghiêm.
Gia Lai là phép thử cho mô hình tái chế vật liệu xây dựng không phụ thuộc ngân sách nhà nước; Vĩnh Long là bài kiểm tra liệu địa phương có dám đặt tiêu chí kỹ thuật và môi trường lên trên cuộc đua “giá rẻ”; còn Nghi Sơn là thí nghiệm về việc một nhà máy điện rác có thể trở thành không gian công viên – giáo dục. Khi các dự án này đi vào vận hành, người dân sẽ nhìn thấy ngay tác động: ít xà bần đổ trộm hơn, ít bãi chôn lấp hơn, nhiều điện sạch và việc làm hơn, và quan trọng nhất là sự thay đổi thói quen coi rác là thứ vứt bỏ. Từ rác thành điện không chỉ là khẩu hiệu công nghệ, mà là bài kiểm tra về khả năng quản trị môi trường và tài chính công trong dài hạn.
