Chất thải không còn là gánh nặng mà là nguồn năng lượng
Chất thải đô thị và phế thải xây dựng, nếu được quản lý bằng công nghệ hiện đại, không chỉ giúp giảm ô nhiễm và áp lực lên bãi chôn lấp mà còn có thể chuyển hóa thành năng lượng từ chất thải, vật liệu tái chế và việc làm mới, trở thành nền tảng cho hạ tầng môi trường bền vững trong tiến trình chuyển đổi xanh Việt Nam. Nhà máy điện rác Nghi Sơn và dự án xử lý xà bần Gia Lai là hai minh chứng cho cách các địa phương bắt đầu nhìn rác như một dạng tài nguyên, chứ không phải vấn đề phải đẩy đi càng xa càng tốt. Đây là bước chuyển tư duy quan trọng: không xử lý rác theo kiểu đối phó, mà chủ động biến nó thành một mắt xích của kinh tế tuần hoàn. Sự thay đổi này sẽ định hình chất lượng môi trường sống và an ninh năng lượng địa phương trong nhiều thập kỷ tới.
Nhà máy điện rác Nghi Sơn: Từ bãi chôn lấp sang nhà máy – công viên
Dự án nhà máy điện rác Nghi Sơn có tổng mức đầu tư gần 1.500 tỷ đồng, sử dụng công nghệ lò đốt ghi cơ học cùng hầm chứa rác khép kín áp suất âm, kiểm soát dioxin/Furan bằng nguyên tắc 3T + E. Với công suất xử lý 500 tấn rác/ngày đêm, cộng thêm 120 tấn/ngày đêm giai đoạn 1 đang hoạt động, tổng công suất sẽ đạt 620 tấn/ngày đêm và trở thành một trong những cơ sở xử lý chất thải lớn của tỉnh. Quan trọng hơn, dự án đốt rác kết hợp thu hồi năng lượng để phát điện, dự kiến hòa lưới 73,52 triệu kWh/năm. Đây là câu trả lời rõ ràng cho cách tạo năng lượng từ chất thải: thay vì chôn lấp gây ô nhiễm đất, nước ngầm và không khí, rác được biến thành điện, giảm nhu cầu đất bãi rác và tạo thêm nguồn điện tái tạo. Việc thiết kế theo mô hình “nhà máy – công viên”, dành 30% diện tích cho cây xanh, mặt nước cảnh quan, cho thấy tư duy hạ tầng môi trường đã tiến một bước mới: công trình xử lý rác không bị giấu đi, mà được mở ra như không gian giáo dục cộng đồng. Theo đánh giá tại lễ khởi công, nhà máy được kỳ vọng góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giải phóng quỹ đất và tạo việc làm, hướng tới mô hình công nghiệp sinh thái bền vững.
Xử lý xà bần Gia Lai: Phế thải xây dựng bước vào chuỗi giá trị tuần hoàn
Nếu Nghi Sơn giải bài toán rác sinh hoạt, thì xử lý xà bần Gia Lai lại nhắm vào phế thải xây dựng – loại chất thải thường bị bỏ quên trong các chiến lược môi trường. Dự án nhà máy xử lý xà bần tại Khu xử lý chất thải rắn Long Mỹ được xây dựng trên diện tích hơn 7 ha, với tổng vốn đầu tư hơn 57 tỷ đồng và công suất xử lý khoảng 480 tấn phế thải xây dựng mỗi ngày. Phế thải sau khi tiếp nhận sẽ được phân loại, xử lý, tái chế thành cốt liệu, gạch không nung và vật liệu san lấp; đồng thời thu hồi kim loại, nhựa, giấy để giảm lượng chất thải phải chôn lấp. Đây là cách tiếp cận đúng: coi phế thải xây dựng là nguồn tài nguyên có thể thu hồi, tái chế, tạo sản phẩm có giá trị kinh tế – xã hội, chứ không phải thứ bị đổ trộm ra sông suối, ven đường. Sau khi vận hành, nhà máy được kỳ vọng thu gom, tái chế và xử lý chất thải xây dựng cho khu vực Quy Nhơn và lân cận, từng bước hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn trong lĩnh vực xây dựng. Việc lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh yêu cầu lựa chọn công nghệ tiên tiến, kiểm soát chặt chất thải đầu vào và chất lượng sản phẩm tái chế cho thấy nhận thức rõ ràng rằng hạ tầng môi trường nếu làm sơ sài sẽ gây mất niềm tin, còn nếu làm bài bản sẽ trở thành nền tảng phát triển đô thị.
Tác động tới cộng đồng: ít ô nhiễm hơn, nhiều cơ hội hơn
Điểm chung dễ thấy của hai dự án là đặt lợi ích cộng đồng lên hàng đầu. Nhà máy điện rác Nghi Sơn được kỳ vọng giải quyết ô nhiễm đất, nước ngầm và không khí do chôn lấp rác, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giải phóng quỹ đất và tạo việc làm. Dự án xử lý xà bần Gia Lai lại hướng tới giảm nguy cơ ô nhiễm từ đổ bỏ phế thải bừa bãi, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và xây dựng chuỗi giá trị tuần hoàn trong xây dựng. Khi rác được xử lý tập trung bằng công nghệ hiện đại, cư dân xung quanh sẽ bớt cảnh rác chất đống, bụi bặm và mùi hôi; đồng thời có thêm cơ hội việc làm trong các nhà máy và ngành dịch vụ liên quan. Tuy nhiên, để những lợi ích này thành hiện thực, các cam kết tại lễ khởi công phải được giám sát chặt chẽ: từ tiến độ vận hành (Quý IV/2028 với Nghi Sơn, tháng 2/2027 với Gia Lai) tới các yêu cầu về môi trường, quan trắc khí thải, nước thải, quản lý tro xỉ và chất lượng sản phẩm tái chế. Nếu địa phương buông lỏng kiểm tra hoặc nhà đầu tư ưu tiên hiệu quả kinh tế hơn yêu cầu môi trường, người dân sẽ là người chịu hậu quả trước tiên.
Kết luận: Từ dự án đơn lẻ tới nền hạ tầng môi trường mới
Nhìn từ nhà máy điện rác Nghi Sơn và xử lý xà bần Gia Lai, có thể thấy một xu hướng rõ ràng: chất thải đang được xem là tài nguyên có thể chuyển thành năng lượng từ chất thải, vật liệu mới và cơ hội phát triển kinh tế – xã hội. Đây không chỉ là hai công trình kỹ thuật, mà là bước thử về cách xây dựng hạ tầng môi trường gắn với kinh tế tuần hoàn. Nếu vận hành đúng cam kết, chúng sẽ giảm đáng kể nhu cầu chôn lấp, giảm ô nhiễm và tạo thêm nguồn điện tái tạo, vật liệu xây dựng tái chế. Nhưng để tiến trình này không dừng ở vài dự án thí điểm, các địa phương cần coi những mô hình như Nghi Sơn và Long Mỹ là chuẩn mới, yêu cầu mọi dự án xử lý rác, phế thải sau này phải có cùng mức độ minh bạch, công nghệ và gắn kết cộng đồng. Chỉ khi đó, chuyển đổi xanh Việt Nam mới có nền tảng vững chắc: một hệ thống hạ tầng môi trường đủ năng lực biến rác thành tài nguyên, thay vì đẩy vấn đề sang thế hệ mai sau.
