Khí sinh học: Định nghĩa lại giá trị của rác hữu cơ
Công nghệ lên men khí sinh học là quá trình dùng vi sinh vật phân hủy rác thải thực phẩm, chất thải chăn nuôi và rác hữu cơ trong môi trường không có oxy để tạo ra khí metan, điện tái tạo từ rác và phân bón hữu cơ, qua đó vừa xử lý chất thải hữu cơ, vừa cung cấp năng lượng từ rác thải cho sản xuất nông nghiệp bền vững.
Điểm mấu chốt cần nói thẳng: nếu Việt Nam không coi rác hữu cơ là tài nguyên, chúng ta sẽ tiếp tục chôn lấp tiền bạc lẫn cơ hội. Khi một tấn rác thực phẩm có thể tạo khoảng 318 kWh điện và 454 kWh nhiệt mỗi ngày, việc để chúng phân hủy ngoài bãi rác là một sự lãng phí khó chấp nhận. Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tái tạo tăng và áp lực giảm phát thải ngày càng lớn, khí sinh học Việt Nam không còn là lựa chọn thử nghiệm, mà là trụ cột tiềm năng của hệ thống năng lượng tương lai.
Từ phòng thí nghiệm đến hệ thống CT-1000: Bằng chứng công nghệ đã chín
Không phải đến hôm nay Việt Nam mới nói về năng lượng từ rác thải; khác biệt là ta đang dần làm chủ công nghệ. Ngày 16/9, Học viện Nông nghiệp Việt Nam phối hợp với Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản cùng liên danh Toyo công bố kết quả dự án lên men khí metan từ rác thải rắn, sau 6 năm triển khai. Một hệ thống đánh giá tiềm năng sinh khí metan (BMP) và hệ thống lên men liên tục CT-1000 đã được lắp đặt và vận hành ổn định tại Học viện, cho thấy công nghệ này không còn là mô hình “trên giấy”.
Câu chuyện quan trọng hơn những dàn máy mới là cách công nghệ này lồng vào kinh tế tuần hoàn. CT-1000 xử lý 30 kg rác mỗi ngày, chuyển hóa chất thải hữu cơ thành khí sinh học và sản phẩm dùng làm phân bón. Nói cách khác, cùng một thiết bị đang giải cùng lúc ba bài toán: xử lý chất thải hữu cơ, tạo điện tái tạo từ rác và sản xuất phân bón hữu cơ. Đây không chỉ là thí nghiệm, mà là mô hình nền tảng để các địa phương “bê” về và mở rộng theo quy mô của mình.
Lợi ích kép: Điện tái tạo từ rác và phân bón hữu cơ cho ruộng đồng
Nếu phải chọn một lý do để coi khí sinh học Việt Nam là hướng ưu tiên, đó chính là lợi ích kép – thậm chí là lợi ích ba trong một. Khí sinh học sinh ra từ lên men được dùng cho lò hơi hoặc máy phát, cung cấp nhiệt và điện tái tạo từ rác, trong khi phần dịch sau lên men trở thành phân bón hữu cơ cho đất nông nghiệp. Một tuyên bố nổi bật từ dự án là: xử lý một tấn rác thực phẩm mỗi ngày có thể tạo khoảng 318 kWh điện, trong khi cùng khối lượng phân lợn, phân gà và rác hữu cơ cho lần lượt 64 kWh, 276 kWh và 212 kWh.
Tác động của mô hình này chạm thẳng đến người dân. Dự án khẳng định mô hình có khả năng giải quyết bài toán môi trường, tạo năng lượng tái tạo và cung cấp nguồn phân bón cho sản xuất nông nghiệp, đồng thời tạo ra nguồn phân bón an toàn, tái tạo dưỡng chất cho đất và phục vụ sản xuất nông nghiệp sạch. Khi phân bón và năng lượng vốn phải nhập khẩu được sản xuất trong nước, xử lý chất thải hữu cơ theo hướng này mở ra cả cơ hội kinh doanh mới lẫn vùng sản xuất nông sản sạch cạnh tranh hơn.
Vì sao phải làm ngay: Áp lực phát thải và bài toán rác hữu cơ
Dự án hợp tác này không xuất hiện trong khoảng trống, mà ra đời đúng lúc Việt Nam bước vào giai đoạn chuyển đổi xanh với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Khối lượng chất thải hữu cơ từ hộ gia đình, chế biến thực phẩm và chăn nuôi đang gia tăng, trở thành “gánh nặng” cho hệ thống xử lý chất thải đô thị và nông thôn. Nếu tiếp tục đốt hoặc chôn lấp, chúng ta chỉ đẩy chi phí xử lý và phát thải lên cao hơn, trong khi bỏ lỡ nguồn nguyên liệu có thể chuyển thành năng lượng từ rác thải và vật chất có giá trị.
Thực tế, công nghệ lên men khí metan đã được áp dụng rộng rãi ở châu Âu và nhiều quốc gia khác; riêng Nhật Bản có khoảng 300 cơ sở đang vận hành. Nói cách khác, Việt Nam không phải “mò mẫm” mà đang đi trên con đường đã có kinh nghiệm quốc tế dẫn lối. Vấn đề không phải là công nghệ có phù hợp hay không, mà là chúng ta có dám thay đổi tư duy từ “xử lý rác thải hữu cơ” sang “khai thác tài nguyên trong rác hữu cơ” hay vẫn chấp nhận chi tiền để chôn lấp cơ hội.
Từ mô hình thí điểm đến mạng lưới nhà máy khí sinh học
Đến đây, câu hỏi không còn là “có nên làm” mà là “làm thế nào và làm nhanh đến đâu”. Ngày 16/9, JICA và Học viện Nông nghiệp Việt Nam tổ chức hội nghị chia sẻ kết quả dự án, bàn thảo triển vọng thương mại hóa mô hình sản xuất điện và phân bón hữu cơ từ rác thải rắn. Trong thời gian tới, dự án đặt mục tiêu phổ biến mô hình lên men khí metan quy mô nhỏ và vừa, phù hợp điều kiện địa phương và nhu cầu doanh nghiệp, đồng thời tổ chức chương trình đào tạo tại Nhật Bản cho giảng viên Học viện vào tháng 2/2026.
Kế hoạch này cho thấy lộ trình khá rõ: chuyển giao công nghệ, thử nghiệm tại chỗ, chuẩn hóa quy trình rồi nhân rộng. Toyo khẳng định mong muốn tiếp tục phối hợp với Học viện trong giáo dục, nâng cao nhận thức và phổ biến công nghệ lên men khí metan. Nhìn ở góc độ chính sách, đây là lúc các địa phương mạnh dạn coi khí sinh học Việt Nam là hạ tầng thiết yếu, không kém gì trạm biến áp hay nhà máy nước. Khi mạng lưới nhà máy khí sinh học lan rộng, mỗi tấn rác hữu cơ sẽ bớt là gánh nặng, và trở thành một đơn vị điện năng, một bao phân bón hữu cơ trong chuỗi kinh tế tuần hoàn.
