Tham vọng lớn cần năng lực thực chất
Ngành bán dẫn là lĩnh vực công nghiệp sản xuất và phát triển linh kiện vi mạch, đòi hỏi công nghệ chuyên sâu, nhân lực trình độ cao cùng hạ tầng kỹ thuật ổn định để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Mục tiêu đến năm 2030 của Việt Nam là đạt doanh thu bán dẫn trên 25 tỷ USD mỗi năm và có hơn 50.000 kỹ sư, nhân lực trình độ đại học trở lên. Đây là đích đến đáng theo đuổi, nhưng con số doanh thu không thể tự nó chứng minh ngành đã có năng lực cạnh tranh. Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị xác định bán dẫn là lĩnh vực ưu tiên, đồng thời nhấn mạnh phát triển nhân lực chất lượng cao. Thách thức là biến định hướng đó thành doanh nghiệp nội địa đủ khả năng đảm nhận công việc có giá trị, thay vì chỉ đo thành công bằng quy mô đầu tư hay số dự án.
Số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này tăng từ khoảng 50 vào năm 2023 lên khoảng 100 hiện nay. Đà tăng cho thấy hệ sinh thái đang mở rộng, nhưng số lượng doanh nghiệp chưa nói lên họ có thể làm đến đâu. Để mục tiêu có ý nghĩa, ngành bán dẫn Việt Nam cần tích lũy năng lực thiết kế, nghiên cứu, sản xuất và cung ứng phù hợp với thế mạnh trong nước, đồng thời tạo lộ trình để doanh nghiệp tiến lên các công đoạn phức tạp hơn.
Nhân lực và hạ tầng phải đi cùng nhau
Đào tạo hơn 50.000 nhân lực bán dẫn không chỉ là bài toán tuyển sinh. Ngành cần kỹ sư có kỹ năng chuyên môn, kinh nghiệm thực hành và khả năng làm việc trong môi trường công nghệ cao. Nếu đào tạo không gắn với nhu cầu doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu, số lượng tốt nghiệp sẽ khó chuyển thành năng lực sản xuất hay đổi mới. Vì vậy, liên kết giữa trường đại học, trung tâm nghiên cứu và doanh nghiệp cần trở thành một phần của kế hoạch nhân lực, chứ không phải hoạt động bổ trợ.
Hạ tầng cũng không thể được xem như phần việc có thể hoàn tất sau khi nhà đầu tư đã đến. Bán dẫn cần nguồn điện lớn, ổn định và chất lượng cao, nguồn nước siêu sạch cùng giải pháp sử dụng, tái sử dụng tài nguyên hiệu quả. Theo ông Đặng Tấn Đức, TP. Hồ Chí Minh và Becamex đang chuẩn bị năng lượng tái tạo, hệ thống cung cấp nước siêu sạch và tái sử dụng nước. Đây là hướng chuẩn bị đúng, nhưng năng lực nghiên cứu và điều kiện vận hành cần được phát triển đồng bộ để tránh tạo ra những khu công nghiệp có hạ tầng mà thiếu đội ngũ và công nghệ tương ứng.
Đầu tư quốc tế là cơ hội, không phải bảo đảm
Sự hiện diện ngày càng tăng của các tập đoàn công nghệ quốc tế mở ra cơ hội hợp tác và chuyển giao công nghệ, nhưng không bảo đảm doanh nghiệp Việt Nam tự động bước vào chuỗi giá trị. NIC đang tập trung thu hút các đối tác như Nvidia, ASML, Coherent, Qualcomm, Samsung và SK đầu tư vào Việt Nam, đồng thời thúc đẩy kết nối để doanh nghiệp trong nước có cơ hội tham gia chuỗi cung ứng. Giá trị của làn sóng đầu tư bán dẫn vì thế cần được đánh giá qua mức độ hợp tác thực chất: doanh nghiệp Việt có nhận được đơn hàng, học được quy trình và nâng được năng lực hay không.
Theo ông Võ Xuân Hoài, doanh nghiệp trong nước nên tập trung vào những công đoạn phù hợp với năng lực hiện có thay vì đặt mục tiêu tự phát triển một con chip hoàn chỉnh. Đó là lựa chọn thực tế. Bắt đầu từ các khâu có thể đảm đương giúp doanh nghiệp xây dựng hồ sơ năng lực, chất lượng và độ tin cậy để tiến sâu hơn. Chính sách thu hút đầu tư chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm hỗ trợ doanh nghiệp nội địa đáp ứng tiêu chuẩn và kết nối được với nhu cầu của các tập đoàn.
Kết nối phải dẫn đến hợp tác cụ thể
Các hoạt động kết nối cần được xem là cầu nối từ cơ hội sang hợp đồng và năng lực thực tế. Hiệp hội Bán dẫn Đông Nam Á phối hợp với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Bộ Tài chính tổ chức SEMIEXPO Việt Nam 2026, dự kiến diễn ra ngày 3 và 4 tháng 12 tại TP. Hồ Chí Minh. Chương trình Kết nối Nhà cung ứng là một hoạt động trọng tâm, tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt gặp gỡ nhà mua hàng quốc tế, tìm hiểu nhu cầu và khả năng hợp tác trong chuỗi cung ứng. Thành công không nằm ở số cuộc gặp, mà ở việc những kết nối ấy giúp doanh nghiệp hiểu rõ yêu cầu và có bước tiếp theo cụ thể.
Một mốc khác là Trung tâm Nghiên cứu Đổi mới Sáng tạo Vi điện tử, dự kiến được khánh thành và đưa vào vận hành vào cuối năm 2026 tại khu đô thị khoa học công nghệ phía Bắc thành phố. Dự án hợp tác với Viện Fraunhofer IMS của Đức được kỳ vọng bổ sung năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ vi điện tử và kết nối đơn vị nghiên cứu với doanh nghiệp. Trung tâm chỉ tạo khác biệt nếu kết quả nghiên cứu được chuyển thành ứng dụng, nhân lực có môi trường thực hành và doanh nghiệp có thể tiếp cận năng lực mới.
Mục tiêu doanh thu bán dẫn trên 25 tỷ USD mỗi năm và hơn 50.000 nhân lực vào năm 2030 là tham vọng có thể định hướng hành động, nhưng không nên biến thành chỉ tiêu hình thức. Muốn tiến gần mục tiêu, Việt Nam phải đồng thời bảo đảm hạ tầng, đào tạo nhân lực chuyên sâu và nâng năng lực doanh nghiệp để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đầu tư quốc tế có thể mở cánh cửa; chính năng lực trong nước mới quyết định Việt Nam đi được bao xa.
