Từ khẩu hiệu Net Zero 2050 Việt Nam đến chiến lược thực dụng của các đô thị
Net Zero 2050 Việt Nam là mục tiêu quốc gia về phát thải ròng bằng 0, trong đó các thành phố phải vừa giảm phát thải carbon, chuyển đổi sang đô thị xanh bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu, vừa bảo đảm phát triển kinh tế xanh và năng lực cạnh tranh công nghiệp – dịch vụ trong dài hạn. Bước chuyển hiện nay không còn dừng ở những cam kết khí hậu mang tính biểu tượng, mà thể hiện rõ qua việc các địa phương chủ động điều chỉnh lộ trình, chia nhỏ trách nhiệm và gắn mục tiêu khí hậu với cấu trúc kinh tế đô thị. Đây là tín hiệu cho thấy chiến lược Net Zero đang dịch chuyển từ "ước mơ toàn cầu" sang những bài toán rất cụ thể về ngân sách, việc làm, chuỗi cung ứng và chất lượng sống đô thị.
Điểm đáng chú ý là ba đô thị đại diện cho ba vùng kinh tế – Đồng Nai, Cần Thơ và TP.HCM – đều không phủ nhận tham vọng Net Zero, nhưng chọn cách đi đường vòng: điều chỉnh tốc độ, phân kỳ mục tiêu và lồng ghép chuyển đổi xanh vào quy hoạch, thay vì áp đặt một mô hình giảm phát thải cứng nhắc. Cách tiếp cận này phản ánh một sự trưởng thành chính sách: thừa nhận giới hạn nguồn lực, chấp nhận phải thương lượng giữa lợi ích ngắn hạn của tăng trưởng và rủi ro dài hạn của biến đổi khí hậu.
Đồng Nai: chia nhỏ trách nhiệm để không "nghẹt thở" vì mục tiêu Net Zero
Quyết định số 1074/QĐ-UBND về điều chỉnh, bổ sung Đề án giảm thiểu khí các-bon đến năm 2030, tầm nhìn 2050 cho thấy Đồng Nai đã chọn cách tái thiết kế lộ trình khí hậu theo điều kiện phát triển kinh tế – xã hội của mình. Thay vì đặt ra một đường thẳng đi đến Net Zero, thành phố kéo dài thời gian nghiên cứu đề án đến tháng 6/2027, xây dựng lộ trình giảm phát thải theo từng ngành, từng nhóm phát thải và gắn giảm phát thải khí nhà kính với chuyển đổi năng lượng, kinh tế tuần hoàn, công nghiệp xanh, giao thông xanh và phát triển đô thị các-bon thấp. Đây là sự thừa nhận rằng một địa bàn công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh không thể đòi hỏi doanh nghiệp dừng lại để chờ mục tiêu khí hậu; ngược lại, phải biến giảm phát thải thành một phần của mô hình tăng trưởng.
Việc phân công trách nhiệm cụ thể cho Sở Công Thương, Sở Xây dựng, Sở Nông nghiệp và Môi trường, cùng việc coi Sở Tài chính là cơ quan thường trực về tăng trưởng xanh, cho thấy Đồng Nai hiểu rằng Net Zero là câu chuyện quản trị, không chỉ là công nghệ. Đáng chú ý, thành phố yêu cầu báo cáo chi tiết về chuyển đổi xanh trong các khu – cụm công nghiệp, với định hướng phát triển khu công nghiệp đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Đây không phải chỉ để "đẹp" hồ sơ khí hậu; nó trực tiếp tác động đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu khi "việc giảm phát thải trong lĩnh vực logistics không chỉ giúp giảm lượng KNK trực tiếp mà còn hỗ trợ doanh nghiệp xuất - nhập khẩu đáp ứng yêu cầu về dấu chân các-bon và phát thải trong chuỗi cung ứng".
Ở cấp độ dài hạn, Đồng Nai không giấu tham vọng hình thành nền kinh tế các-bon thấp, đóng góp vào mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Nhưng thay vì ôm đồm mọi thứ, thành phố đẩy Sở Khoa học và Công nghệ vào vai trò thúc đẩy công nghệ sạch, các-bon thấp, công nghệ số và đổi mới sáng tạo gắn với phát triển kinh tế – xã hội xanh, bền vững. Đây là một dạng "công nghiệp 4.0 khí hậu": dùng dữ liệu, công nghệ số để kiểm kê phát thải, thiết kế quy trình sản xuất ít các-bon và xây dựng chỉ tiêu có thể đo lường. Nếu làm tốt, Đồng Nai có thể biến sức ép Net Zero 2050 Việt Nam thành lợi thế cạnh tranh, thay vì một gánh nặng hành chính.
Cần Thơ: đô thị xanh bền vững như mô hình tăng trưởng mới ở đồng bằng
Khác với một đô thị công nghiệp, Cần Thơ chọn xuất phát từ quy hoạch và không gian tăng trưởng xanh. Từ năm 2022, thành phố xác định mục tiêu hướng tới nền kinh tế xanh, trung hòa các-bon và đóng góp vào mục tiêu hạn chế gia tăng nhiệt độ toàn cầu. Quan trọng hơn, nếu trước đây quy hoạch chủ yếu nhắm tới mở rộng không gian đô thị và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thì nay các tiêu chí giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu đã được lồng ghép vào quy hoạch. Thành phố đặt ra mục tiêu đến năm 2030, cường độ phát thải khí nhà kính trên GRDP giảm ít nhất 15% so với năm 2014 và đến năm 2050 giảm ít nhất 30% so với năm 2014. Những con số này biến "đô thị xanh" từ khẩu hiệu thành bộ tiêu chuẩn ràng buộc quy hoạch và đầu tư.
Quyết định 909/QĐ-TTg về Nhiệm vụ Quy hoạch chung Cần Thơ đến năm 2050, tầm nhìn 2075 định hình mô hình phát triển dựa trên tăng trưởng xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Tại đây, yếu tố xanh không còn chỉ là câu chuyện môi trường mà trở thành một thành tố của mô hình tăng trưởng mới, bao gồm phát triển công nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và chuỗi giá trị nông nghiệp phát thải thấp. Quy hoạch giao thông đa phương thức với giao thông thủy, vận tải công cộng, đường sắt đô thị và không gian cho phương tiện xanh không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, mà còn tận dụng lợi thế đô thị sông nước. Đó là một cách rất thực dụng để kết nối Net Zero 2050 Việt Nam với cấu trúc kinh tế – không gian của đồng bằng.
Thực tế, Cần Thơ đang đối diện thách thức ngập đô thị, một loại hình thiên tai đặt ra nhiều yêu cầu mới cho phát triển đô thị xanh. Thay vì "né" bài toán khó, thành phố ban hành Kế hoạch 223/KH-UBND để thực hiện Chỉ thị 04/CT-TTg về phát triển đô thị Việt Nam ứng phó biến đổi khí hậu giai đoạn 2021-2030, giao nhiệm vụ cụ thể cho từng sở, ngành về mục tiêu đô thị xanh, các-bon thấp, thích ứng biến đổi khí hậu. Một dự án trọng điểm được thiết kế để đồng thời giải quyết 3 mục tiêu: giảm ngập đô thị, cải thiện môi trường nước và mở rộng không gian công cộng. Nếu các định hướng và dự án này phát huy hiệu quả, Cần Thơ sẽ từng bước hình thành nền tảng một đô thị xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát thải các-bon thấp; và quan trọng hơn, trở thành mô hình để nhân rộng sang các khu đô thị khác.
TP.HCM: xử lý "điểm nóng" trước, Net Zero 2045 sau
TP.HCM đi theo chiến lược khá khác: không mở đầu bằng quy hoạch xanh, mà bằng việc đối diện thẳng với các "điểm nóng" môi trường hiện hữu. Một dự thảo chương trình hành động triển khai kết luận của Trung ương về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó biến đổi khí hậu đặt ra mục tiêu đến 2030 phải củng cố quản trị môi trường, kiểm soát chặt các nguồn ô nhiễm lớn và hoàn toàn xử lý các điểm nóng môi trường. Đồng thời, thành phố đặt tầm nhìn đến 2045 xây dựng môi trường sống sạch, lành mạnh, trong khi phấn đấu hướng tới net-zero emissions. Nói cách khác, Net Zero 2045 không được gắn vào những con số cường độ phát thải như Cần Thơ, mà vào một lời hứa: đến lúc ấy, cư dân phải cảm nhận rõ chất lượng môi trường thay đổi.
Dự thảo này không dừng ở mục tiêu chung chung mà xác định 18 chỉ tiêu trong 6 nhóm: nguồn lực tài chính cho bảo vệ môi trường, kiểm soát ô nhiễm và cải thiện chất lượng môi trường, bảo tồn thiên nhiên, phòng chống thiên tai và ứng phó biến đổi khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính và tăng trưởng xanh. Điểm tham vọng nhất là đề xuất mức cao hơn chuẩn quốc gia về quản lý chất thải rắn: tỷ lệ thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt ở cả đô thị và nông thôn đạt 100%, trong khi chôn lấp trực tiếp giữ dưới 10%. Nếu thực hiện nghiêm, mục tiêu này sẽ thay đổi căn bản đời sống hàng ngày của người dân – từ hệ thống thu gom rác đến giá dịch vụ và thói quen phân loại – chứ không chỉ cải thiện vài chỉ số trong báo cáo.
Chiến lược của TP.HCM được xây trên ba trụ cột: giải quyết các vấn đề môi trường bức xúc (khí thải, ô nhiễm kênh rạch, phân loại và xử lý chất thải rắn), chủ động thích ứng biến đổi khí hậu và giảm rủi ro thiên tai, cùng thúc đẩy chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế các-bon thấp và gắn chuyển đổi số với hợp tác môi trường quốc tế. Dự thảo cũng coi phát triển không gian xanh, cây xanh đô thị là nhiệm vụ dài hạn lớn, vượt ra khỏi khung chỉ tiêu về "công trình xanh" hay độ che phủ rừng. Về bản chất, TP.HCM đang cố gắng dùng cấu trúc kinh tế số, công nghiệp dịch vụ để tài trợ cho quá trình giảm phát thải carbon và cải thiện môi trường – đúng tinh thần kết hợp chuyển đổi xanh với mô hình kinh tế bền vững và công nghiệp 4.0.
Kết luận: Net Zero khi gắn với kinh tế mới có cơ hội trở thành hiện thực
Nhìn từ Đồng Nai, Cần Thơ và TP.HCM, có thể thấy một điểm chung: không địa phương nào chọn hy sinh tăng trưởng để đổi lấy Net Zero; thay vào đó, họ cố gắng biến giảm phát thải carbon, phát triển đô thị xanh bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu thành một phần của mô hình phát triển kinh tế xanh. Đồng Nai phân kỳ trách nhiệm và dùng công nghệ số để nâng năng lực cạnh tranh công nghiệp; Cần Thơ đưa yếu tố xanh vào cốt lõi quy hoạch, biến khí hậu thành tham số thiết kế đô thị và nông nghiệp; TP.HCM chọn tấn công trực diện các điểm nóng môi trường, dùng cấu trúc kinh tế – tài chính của một siêu đô thị để nuôi mục tiêu net-zero 2045.
Sự dịch chuyển này lành mạnh, bởi nó thừa nhận rằng Net Zero 2050 Việt Nam chỉ có ý nghĩa nếu được nối với đời sống hằng ngày của người dân và chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp. Đô thị xanh không còn là vài tuyến phố trồng cây, mà là hệ thống giao thông thấp các-bon, hạ tầng chống ngập, quy hoạch năng lượng và quản lý chất thải rắn thay đổi thói quen sống. Câu hỏi lớn không còn là "có nên Net Zero hay không", mà là "ai trả tiền và được lợi gì". Khi các thành phố bắt đầu trả lời câu hỏi ấy một cách rõ ràng – bằng phân công trách nhiệm, chỉ tiêu đo lường, dự án cụ thể và liên kết với công nghiệp 4.0 – chúng mới thật sự bước vào kỷ nguyên Net Zero có thể thực thi, chứ không chỉ tuyên bố.
