Nhu cầu năng lượng bùng nổ và câu hỏi lớn cho chính sách
Chính sách năng lượng Việt Nam là tổng thể các quy định, cơ chế pháp lý năng lượng và công cụ quản lý nhà nước nhằm bảo đảm cung ứng điện, nhiên liệu ổn định, thúc đẩy phát triển năng lượng bền vững, tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp, đồng thời đáp ứng mục tiêu công nghiệp hóa, chuyển đổi số và giảm phát thải trong dài hạn. Theo dự báo, đến năm 2030, nhu cầu năng lượng sẽ tăng mạnh dưới tác động của công nghiệp hóa, chuyển đổi số và sự bùng nổ các ngành công nghệ cao như AI, trung tâm dữ liệu. Điều này biến hệ thống điện thành nền tảng hạ tầng quyết định sức cạnh tranh của toàn nền kinh tế. Ngày 11/8 tại Hà Nội, một diễn đàn về hoàn thiện chính sách năng lượng đã được tổ chức nhằm nhận diện điểm nghẽn và đề xuất giải pháp cho giai đoạn mới. Câu hỏi không còn là “có đủ điện hay không”, mà là “chính sách có kịp với nhu cầu tăng 32% hay không”.
Điểm nghẽn thể chế: từ khung pháp lý chắp vá đến thực thi yếu
Nếu phải chỉ ra một rào cản lớn nhất của chính sách năng lượng Việt Nam hiện nay, đó chính là sự thiếu đồng bộ giữa khung pháp lý và cơ chế thực thi. Ngành năng lượng đang đối mặt với suy giảm nguồn cung truyền thống, nhiều dự án chậm tiến độ, hệ thống pháp luật chưa đồng bộ và thiếu hụt cơ chế tài chính cho các dự án quy mô lớn. Tái cấu trúc ngành năng lượng vì thế vừa là cơ hội, vừa là bài kiểm tra năng lực hoạch định chính sách và tổ chức thực thi. Khi quy hoạch nguồn, truyền tải, thị trường điện cạnh tranh và chính sách huy động vốn không ăn khớp, nhà đầu tư chọn đứng ngoài, còn người dân đối mặt rủi ro thiếu điện hoặc giá điện biến động bất ổn. Diễn đàn hoàn thiện chính sách đã đặt đúng trọng tâm: muốn bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển năng lượng bền vững, Việt Nam phải tháo gỡ những "điểm nghẽn" thể chế để tạo môi trường đầu tư minh bạch, ổn định, có sức cạnh tranh cao.
Mua bán điện trực tiếp: doanh nghiệp có luật, nhưng thiếu cách dùng
Mua bán điện trực tiếp (DPPA) đang được kỳ vọng là một đòn bẩy quan trọng cho chuyển dịch xanh và phát triển năng lượng bền vững. Dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại, một diễn đàn về “mua bán điện trực tiếp và lưu trữ năng lượng” được tổ chức tại TP.HCM ngày 13/8, tập trung vào cơ chế này như động lực thị trường điện cạnh tranh. Trong thời gian ngắn, hành lang pháp lý cho DPPA đã được hoàn thiện đáng kể qua các nghị định liên tiếp, từng bước hình thành nền tảng pháp lý cho thị trường điện cạnh tranh. Nhưng doanh nghiệp vẫn đứng ở thế chờ: họ cần một cơ chế pháp lý đủ rõ ràng, đồng bộ và ổn định để mạnh dạn đầu tư, triển khai, sử dụng. Giao dịch theo hợp đồng kỳ hạn gắn với thị trường điện giao ngay đòi hỏi năng lực dự báo giá, quản trị rủi ro, lập kế hoạch tài chính dài hạn – những yếu tố thị trường tư vấn DPPA tại Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn hình thành. Không minh bạch biểu phí lưới, dịch vụ hệ thống, cơ chế thanh toán bù trừ thì DPPA rất dễ trở thành sân chơi của số ít thay vì nền tảng phổ biến cho doanh nghiệp.
Lưu trữ năng lượng: mảnh ghép bắt buộc trong hệ sinh thái điện xanh
Bên cạnh mua bán điện trực tiếp, lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) đang nổi lên như cấu phần không thể thiếu của hệ thống điện hiện đại. Khi tỷ trọng điện gió, điện mặt trời tăng nhanh, BESS giúp hấp thụ tốt hơn nguồn năng lượng tái tạo, ổn định hệ thống, giảm phụ tải giờ cao điểm và tối ưu vận hành. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy lưu trữ năng lượng chỉ phát huy hiệu quả khi được tham gia đầy đủ vào thị trường điện như một nguồn điện linh hoạt. Tại Việt Nam, nhu cầu về BESS tăng rõ trong hai năm gần đây, nhất là nhóm doanh nghiệp có điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ; ngành thép, xi măng, dệt nhuộm, điện tử; các khu công nghiệp xanh, trung tâm dữ liệu, bán dẫn và doanh nghiệp xuất khẩu cần đáp ứng yêu cầu giảm phát thải. Nhưng nếu chính sách vẫn xem lưu trữ chỉ là phụ trợ kỹ thuật, không có cơ chế vận hành và thanh toán rõ ràng, thì mảnh ghép này sẽ mãi nằm ngoài bức tranh phát triển năng lượng bền vững.
Ưu tiên cải cách: từ biểu phí, hợp đồng mẫu đến thị trường bán lẻ cạnh tranh
Cải cách chính sách năng lượng Việt Nam không thể đi theo lối bổ sung vụn vặt, mà cần một gói ưu tiên rõ ràng. Trước hết, biểu phí sử dụng lưới điện và dịch vụ hệ thống phải được hoàn thiện theo hướng minh bạch, có lộ trình áp dụng rõ ràng để doanh nghiệp chủ động xây dựng phương án tài chính. Khi doanh nghiệp có thể xác định chi phí, dự báo dòng tiền và xây dựng chiến lược năng lượng dài hạn, họ sẽ chủ động đầu tư thay vì dừng ở khảo sát hay thí điểm. Thứ hai, cần xây dựng bộ hợp đồng mẫu theo thông lệ quốc tế, tăng cường năng lực đo đếm, thanh toán và từng bước mở rộng đối tượng tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp, trong đó có doanh nghiệp vừa và nhỏ, doanh nghiệp trong khu công nghiệp. Cuối cùng, phải minh bạch quy trình áp dụng giá điện hai thành phần và lộ trình phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, vì đây là nền tảng lâu dài cho thị trường điện xanh. Nếu không có những bước cải cách mạnh mẽ này, mọi cam kết về chuyển dịch năng lượng và phát triển năng lượng bền vững sẽ vẫn dừng ở khẩu hiệu.
