Sàn giao dịch carbon: Bước chuyển từ văn bản sang thị trường
Sàn giao dịch carbon Việt Nam là nền tảng nơi doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon theo cơ chế thị trường, nhằm biến lượng giảm phát thải thành một loại hàng hóa có giá trị kinh tế, từ đó tạo động lực tài chính để đầu tư công nghệ sạch và cắt giảm khí nhà kính một cách hiệu quả, có kiểm chứng và minh bạch.
Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon Việt Nam chính thức vận hành thí điểm, đánh dấu bước chuyển từ xây dựng khung pháp lý sang tổ chức thị trường thực tế. Đây không chỉ là cột mốc kỹ thuật, mà là phép thử xem toàn bộ hệ thống chính sách giảm phát thải có đi vào đời sống hay không. Trong giai đoạn thí điểm, sàn do Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội vận hành với hai loại hàng hóa: hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Thực tế phiên giao dịch đầu tiên cho thấy đã có hàng trăm tổ chức đăng ký và hơn 510 triệu tấn hạn ngạch được đăng ký giao dịch, nhưng khối lượng giao dịch thực tế vẫn còn rất nhỏ, phơi bày khoảng cách giữa kỳ vọng chính sách và hành vi trên thị trường.
Định giá carbon: Không chỉ là con số trên màn hình
Trọng tâm của một thị trường carbon vận hành hiệu quả không phải là có sàn hay không, mà là giá carbon có đủ mạnh để thay đổi hành vi doanh nghiệp. Hiện Việt Nam phân bổ hạn ngạch phát thải miễn phí 100% cho khoảng 150 doanh nghiệp lớn trong các lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép và xi măng ở giai đoạn thí điểm. Cơ chế cho phép doanh nghiệp vượt hạn ngạch được mua thêm, vay tối đa 15% hạn ngạch giai đoạn sau và dùng tín chỉ carbon nhưng không quá 30% hạn ngạch.
“Thị trường carbon Việt Nam đã bước vào giai đoạn vận hành thí điểm, nhưng cần giải quyết bài toán giá carbon, thanh khoản và nguồn cung tín chỉ để giảm phát thải”. Khi hạn ngạch vẫn chủ yếu được cấp miễn phí và giao dịch theo phương thức thỏa thuận, tín hiệu giá khó phản ánh đúng chi phí xã hội của phát thải. Nếu giá carbon quá thấp, doanh nghiệp sẽ chọn mua tín chỉ thay vì đầu tư công nghệ sạch; nếu quá cao, nguy cơ gây sốc chi phí và phản ứng ngược là có thật. Bài toán ở đây là thiết kế lộ trình giá đủ dự báo được, gắn chặt với mục tiêu giảm phát thải chứ không chỉ là con số đẹp trên báo cáo.
Thanh khoản và nguồn cung: Vì sao thị trường dễ “èo uột”?
Một sàn giao dịch carbon Việt Nam có nghĩa lý hay không phụ thuộc lớn vào thanh khoản và nguồn cung tín chỉ carbon thanh khoản. Hiện sàn áp dụng phương thức giao dịch thỏa thuận, nơi các bên tự thương lượng trước khi nhập lệnh. Mô hình này phù hợp giai đoạn đầu nhưng dễ dẫn đến thị trường kém sôi động, thiếu tham chiếu giá công khai. Như một chuyên gia đã cảnh báo, nếu không tính toán yếu tố thanh khoản ngay trong giai đoạn thí điểm, nguy cơ bước vào vận hành chính thức với một thị trường “èo uột” là rất lớn.
Vấn đề không chỉ là ít người mua bán, mà còn là ít hàng hóa đủ điều kiện. Tín chỉ carbon muốn giao dịch phải đi qua một chuỗi đo đạc, báo cáo, thẩm định; trong khi năng lực của nhiều doanh nghiệp với các quy trình này còn hạn chế. Đồng thời, doanh nghiệp thường chỉ nhìn tín chỉ như “giấy phép” để bù trừ, chưa coi đó là tài sản có thể tối ưu tài chính dài hạn. Nếu không mở rộng nhanh danh mục dự án đủ điều kiện tạo tín chỉ, công nhận kết quả giảm phát thải đáng tin cậy và giảm chi phí giao dịch, cung tín chỉ sẽ luôn “khát”, kéo theo thanh khoản thấp và giá cả méo mó.
Dữ liệu, kiểm kê khí nhà kính và Điều 6 Thỏa thuận Paris
Để thị trường carbon vận hành bền vững, dữ liệu không thể là “phần phụ”. Quyết định 42/2026 do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký đã cập nhật danh mục lên 2.411 cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính từ ngày 25/9. Đây là lớp dữ liệu nền để phân bổ hạn ngạch, theo dõi phát thải và đánh giá hiệu quả chính sách. Các doanh nghiệp trong 6 nhóm lĩnh vực năng lượng, giao thông vận tải, xây dựng, quá trình công nghiệp, nông nghiệp – lâm nghiệp – sử dụng đất và chất thải buộc phải rà soát danh mục mới để xác định nghĩa vụ kiểm kê khí nhà kính của mình.
Trong Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động”, cơ quan quản lý nhấn mạnh nhiệm vụ hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định theo tiêu chuẩn quốc tế, quản lý dữ liệu thống nhất và tránh tính trùng kết quả giảm phát thải. Cùng lúc, Việt Nam và Singapore đã ký Thỏa thuận thực hiện theo Điều 6 Thỏa thuận Paris, thiết lập khuôn khổ pháp lý song phương để các doanh nghiệp Việt Nam phát triển dự án tạo tín chỉ carbon đạt chuẩn quốc tế, được công nhận và chuyển giao cho Singapore. Cửa vào thị trường carbon quốc tế vì thế đã mở, nhưng chỉ những doanh nghiệp có dữ liệu minh bạch, kiểm kê bài bản và tín chỉ “sạch” mới tận dụng được.
Từ nghĩa vụ sang cơ hội: Doanh nghiệp sẽ quyết định thị trường sống hay chết
Thị trường carbon vận hành không phải để doanh nghiệp “chạy nghĩa vụ” mà để biến giảm phát thải thành một chiến lược kinh doanh mới. Cơ quan quản lý đã nói rõ: thị trường chỉ phát huy hiệu quả khi vận hành minh bạch, có trách nhiệm và dựa trên dữ liệu đáng tin cậy. Qua cơ chế thị trường, doanh nghiệp có thêm lựa chọn phương án giảm phát thải với chi phí phù hợp, đồng thời thích ứng dần với tiêu chuẩn xanh khắt khe ở các thị trường xuất khẩu.
Câu hỏi không còn là “có tham gia hay không” mà là “tham gia với vai trò nào”. Doanh nghiệp phát thải lớn phải tự quyết định sẽ tiếp tục trả tiền mua tín chỉ, hay đầu tư công nghệ và trở thành người bán hạn ngạch. Doanh nghiệp trong các lĩnh vực khác cần sớm nhận diện dự án có tiềm năng tạo tín chỉ carbon, chọn thị trường mục tiêu – tự nguyện, tuân thủ trong nước hay chuyển giao quốc tế theo Điều 6.2 Thỏa thuận Paris. Kết luận thẳng thắn: nhà nước có thể mở sàn, ký thỏa thuận và ban hành danh mục; nhưng chỉ khi doanh nghiệp coi carbon là tài sản và dữ liệu là “tài sản số”, thị trường carbon mới có cơ hội sống khỏe thay vì tồn tại trên giấy.
