Tín hiệu mới: Chính phủ coi nhà thầu nội là lực lượng nòng cốt
Nhà thầu xây dựng Việt Nam là lực lượng doanh nghiệp chủ lực trong các dự án hạ tầng, nhà ở và công trình công, nhưng nhiều năm bị kìm hãm bởi cơ chế đấu thầu, hệ thống định mức lạc hậu và nguồn vật liệu thiếu ổn định, khiến họ thường chỉ dừng ở vai trò nhà thầu phụ thay vì vươn lên làm tổng thầu các dự án lớn. Chiều 10/9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc làm việc với Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), đại diện doanh nghiệp và các bộ, ngành để bàn cách tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế đấu thầu, định mức chi phí và nguồn cung vật liệu, đồng thời nâng cao năng lực nhà thầu nội tại các dự án trọng điểm. Thông báo kết luận chính thức được ban hành ngày 11/9 cho thấy đây không phải một cuộc đối thoại hình thức, mà là bước khởi động cho một đợt chỉnh sửa cơ chế có chủ đích nhằm trao nhiều cơ hội hơn cho doanh nghiệp xây dựng trong nước.
Cơ chế đấu thầu xây dựng: Chìa khóa để nhà thầu Việt làm tổng thầu
Nếu muốn nhà thầu nội vươn lên vai trò tổng thầu, điểm xuất phát bắt buộc phải là cải cách cơ chế đấu thầu xây dựng. Cuộc họp do Phó Thủ tướng chủ trì đặt đúng trọng tâm là tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế đấu thầu, định mức chi phí và nguồn cung vật liệu cho nhà thầu nội. VACC thẳng thắn kiến nghị phải hoàn thiện hành lang pháp lý cho mô hình tổng thầu, tổ hợp nhà thầu và nhà thầu phụ, để trách nhiệm và rủi ro được phân định rõ ràng, cạnh tranh minh bạch thay vì "mạnh ai nấy hiểu" như hiện nay. Ở chiều ngược lại, Chính phủ giao Bộ Tài chính phối hợp Bộ Tư pháp đưa các đề xuất này vào Luật Đấu thầu sửa đổi và các nghị định, thông tư với yêu cầu rõ ràng: đồng bộ, khả thi, công bằng, minh bạch và hiệu quả. Đây là thông điệp quan trọng: luật chơi phải đủ rõ và đủ công bằng thì nhà thầu xây dựng Việt Nam mới dám nhận những gói thầu tổng thể, dài hạn và nhiều rủi ro.
Định mức, giá và vật liệu: Rào cản kỹ thuật đang bóp nghẹt biên lợi nhuận
Điều đáng nói là khó khăn của doanh nghiệp xây dựng không chỉ nằm ở thủ tục mà còn ở những chi tiết tưởng như kỹ thuật: định mức, đơn giá và vật liệu xây dựng cung cấp. VACC chỉ ra hệ thống định mức, đơn giá hiện hành không bám sát biến động giá vật liệu, nhân công và thay đổi công nghệ thi công, khiến nhà thầu hoặc ôm lỗ, hoặc buộc phải trì hoãn dự án. Theo kết luận của Phó Thủ tướng, UBND các tỉnh, thành phố phải khảo sát và công bố giá vật liệu xây dựng, giá nhân công, giá ca máy và chỉ số giá xây dựng định kỳ, sát thị trường, chấm dứt tình trạng công bố chậm hoặc không phản ánh đủ mặt bằng giá thực tế. Đồng thời, Bộ Xây dựng được giao đôn đốc địa phương công bố kịp thời giá vật liệu, nhân công, máy thi công, định mức xây dựng để phục vụ lập và quản lý chi phí đầu tư. Khi chi phí đầu vào bớt “mù mờ”, nhà thầu Việt mới có thể tính toán dài hơi và gánh vác vai trò tổng thầu.
Giải bài toán nguồn vật liệu: Không thể để công trình đứng chờ mỏ
Nguồn vật liệu xây dựng cung cấp đang là nút thắt trực tiếp ảnh hưởng tiến độ các dự án cao tốc, hạ tầng và đô thị. Các cơ quan chức năng được yêu cầu đánh giá sát cung – cầu và khẩn trương hoàn thiện cơ chế điều phối vật liệu liên vùng trong tháng 9/2026 để xử lý tình trạng thiếu hụt cục bộ. Trên bình diện chính sách, Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao chủ trì, cùng Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính và địa phương rà soát nguồn cung vật liệu xây dựng, hoàn thiện cơ chế khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, đồng thời xây dựng quy chế điều phối vật liệu liên vùng, cũng phải hoàn thành trong tháng 9/2026. Nếu làm được, các công trình sẽ bớt cảnh "đắp chiếu" vì thiếu mỏ, và nhà thầu xây dựng Việt Nam có thể tính toán tổ chức thi công, nhân lực và dòng tiền theo một lịch trình đáng tin cậy hơn, thay vì bị động chạy theo vật liệu.
Chiến lược dài hạn: Nâng năng lực nhà thầu nội để phát triển bền vững
Điểm tích cực nhất trong loạt động thái lần này là Chính phủ không dừng ở việc “chữa cháy” mà hướng tới một chiến lược dài hạn cho doanh nghiệp xây dựng. Phó Thủ tướng nhấn mạnh tinh thần cầu thị, tăng đối thoại, trực tiếp lắng nghe doanh nghiệp và yêu cầu bộ, ngành trả lời, xử lý kiến nghị rõ việc, rõ trách nhiệm, không viện dẫn luật chung chung. Cả VACC và VCCI cùng đề nghị tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực, tham gia sâu hơn vào dự án quy mô lớn và từng bước đảm nhận vai trò tổng thầu thay vì chỉ làm nhà thầu phụ. Ở chiều ngược lại, Chính phủ yêu cầu chính cộng đồng nhà thầu phải đổi mới mô hình quản lý, đẩy mạnh cơ giới hóa, ứng dụng BIM, nâng cao đạo đức nghề nghiệp, tuân thủ pháp luật về đấu thầu, an toàn, môi trường và thuế. Nếu cơ chế được gỡ, thị trường được minh bạch và doanh nghiệp chủ động nâng cấp nội lực, nhà thầu xây dựng Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành lực lượng tổng thầu nòng cốt cho các dự án quốc gia, chứ không chỉ là “người làm thuê” trên chính sân nhà.
