Thi vào lớp 10 chỉ còn Toán, Ngữ văn: vấn đề là gì?
Đề xuất kỳ thi vào lớp 10 chỉ thi hai môn Toán và Ngữ văn là một thay đổi trong cải cách giáo dục nhằm giảm áp lực thi cử cho học sinh 15 tuổi, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên tranh luận về công bằng, chất lượng đánh giá và định hướng phát triển năng lực ngoại ngữ trong nhà trường phổ thông. Bộ GD&ĐT hiện đang lấy ý kiến các sở giáo dục về dự thảo quy chế tuyển sinh đầu cấp, trong đó môn thi vào lớp 10 công lập chỉ gồm Toán và Ngữ văn, còn bài viết lấy ý kiến về phương án này đã nhận được nhiều quan điểm trái chiều từ bạn đọc. Trọng tâm tranh luận không nằm ở con số 2 hay 3 môn, mà ở câu hỏi: thay đổi này có thực sự chạm vào gốc rễ áp lực thi vào lớp 10 hay chỉ là một điều chỉnh kỹ thuật mang tính tạm thời.
Giảm môn thi: nhẹ đầu sách vở nhưng nặng hơn cuộc đua điểm
Nhiều phụ huynh và giáo viên thừa nhận: bỏ môn thi thứ ba giúp học sinh bớt gánh nặng ôn tập, ít phải chia nhỏ thời gian cho quá nhiều môn nên áp lực tâm lý trước mắt giảm đi. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa áp lực thi cử biến mất. Khi chỉ còn hai môn thi vào lớp 10, áp lực sẽ dồn mạnh lên Toán và Ngữ văn; mỗi điểm số trở nên quyết định hơn, một sai sót nhỏ cũng có thể làm thay đổi thứ hạng và cơ hội trúng tuyển. "Giảm từ ba xuống hai môn thi giúp nhẹ hơn khối lượng ôn tập, nhưng giá trị của từng điểm số sẽ tăng lên" là lo ngại được nêu rõ trong phân tích về phương án này. Trong bối cảnh nhiều địa phương có tỷ lệ chọi cao, bỏ bớt môn thi có nguy cơ biến Toán và Ngữ văn thành một cuộc đua điểm số khốc liệt hơn, chứ không phải là lối thoát khỏi áp lực.
Ngoại ngữ trong trường học: mâu thuẫn giữa thi cử và chiến lược dài hạn
Nếu xem kỳ thi vào lớp 10 là “bản đồ” ưu tiên học tập của học sinh, việc bỏ ngoại ngữ khỏi danh sách môn thi rõ ràng gửi đi một tín hiệu mâu thuẫn với mục tiêu nâng tầm ngoại ngữ trong trường học. Nhiều phụ huynh lo rằng khi không còn là môn thi, học sinh sẽ lơ là tiếng Anh, nhất là trong bối cảnh điều kiện học ngoại ngữ chênh lệch giữa thành thị, nông thôn và giữa các nhóm gia đình có điều kiện kinh tế khác nhau. Đồng thời, chúng ta lại đang bàn tới việc đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, với mục tiêu 100% học sinh phổ thông được học chương trình tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai. Câu hỏi đặt ra là: nếu không có “đòn bẩy” kỳ thi, cơ chế nào sẽ buộc nhà trường, phụ huynh và học sinh tiếp tục đầu tư nghiêm túc cho năng lực ngoại ngữ trong ba năm THPT?
Áp lực thi cử không nằm ở số môn, mà ở chỗ ngồi và phân luồng
Các chuyên gia giáo dục nhấn mạnh: số môn thi không phải gốc rễ áp lực thành tích. Vấn đề là cung – cầu chỗ học. Năm học vừa qua, cả nước có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS nhưng chỉ gần 1,2 triệu suất học lớp 10, tỷ lệ đỗ bình quân khoảng 79,3%. Tại một số đô thị lớn, như Hà Nội với khoảng 127.000 học sinh xét tốt nghiệp nhưng chỉ khoảng 79.000 chỉ tiêu THPT công lập, hàng chục nghìn em đương nhiên phải rẽ sang hướng khác. Khi 100 em tranh 60 ghế, dù thi hai hay ba môn, 40 em vẫn chịu áp lực bị loại. Vì vậy, giải pháp bỏ môn thi thứ ba chỉ có thể coi là tạm thời; muốn giảm áp lực thực sự phải đồng thời tăng thêm trường lớp, đa dạng hóa lựa chọn ngoài công lập, nâng chất lượng giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên để phân luồng sau THCS thuyết phục hơn.
Hai môn thi là bước chuyển, không phải đích đến của cải cách
Nếu coi việc thi hai môn Toán, Ngữ văn là “lời giải duy nhất” để giảm áp lực thi vào lớp 10, chúng ta đang đánh giá thấp độ phức tạp của hệ thống. Ngay cả những giáo viên ủng hộ phương án này cũng khẳng định đó chỉ là bước đi đầu tiên, cần nhiều hành động tiếp theo như xây thêm trường, giảm lệ thuộc vào thi tuyển, và quan trọng hơn là tiến tới tôn trọng đánh giá quá trình thay vì mọi thứ dồn vào một kỳ thi duy nhất. Về lâu dài, một kỳ thi ít môn nhưng vẫn là “cửa ải sinh tử” cho 15 tuổi không tương thích với tinh thần cải cách giáo dục hướng tới phát triển năng lực đa dạng. Bài toán không phải là thi mấy môn, mà là thiết kế một cấu trúc bậc THPT linh hoạt, nhiều lộ trình, nơi trượt trường công lập không bị mặc định là thất bại, và thi vào lớp 10 không còn là nỗi ám ảnh quốc gia.
