Từ cam kết an ninh vô điều kiện đến bài kiểm tra lòng trung thành
Chính sách quốc phòng Trump trong khối NATO là việc Washington gắn chặt mức độ hỗ trợ quân sự cho NATO đồng minh Mỹ với sự tuân thủ đường lối đối ngoại của Nhà Trắng, thông qua các bảng câu hỏi về mức độ ủng hộ công khai, các hạn chế đối với lực lượng Mỹ và cách tiếp cận với các nhà thầu quốc phòng, qua đó biến an ninh tập thể thành một công cụ gây sức ép chính trị. Đây là bước rẽ sắc lạnh khỏi mô hình liên minh truyền thống sau Thế chiến II, khi Mỹ xem bảo vệ châu Âu là lợi ích chiến lược dài hạn, tách biệt khỏi tranh cãi chính trị nhất thời. Thay vì coi NATO là không gian đồng minh có thể "đồng ý là sẽ bất đồng" về chính sách đối ngoại, chính quyền Trump yêu cầu mỗi thành viên phải chứng minh lòng trung thành đối với ưu tiên của Washington trước khi được bảo đảm an ninh. Điều này khiến quan hệ liên minh châu Âu với Mỹ không còn dựa trên niềm tin thể chế, mà trên một dạng hợp đồng chính trị có thể được rà soát và điều chỉnh bất cứ lúc nào.
Bảng câu hỏi của Washington: Kiểm tra chính trị núp bóng rà soát quân sự
Về hình thức, Washington giải thích động thái mới là một phần của cuộc rà soát kéo dài 6 tháng về sự hiện diện quân sự của Mỹ tại châu Âu, dự kiến hoàn tất vào tháng 12. Nhưng nội dung bảng câu hỏi gửi tới các nước NATO cho thấy đây là cuộc kiểm tra chính trị toàn diện, không chỉ là tính toán quân số. Tài liệu yêu cầu từng nước cho biết họ có "công khai ủng hộ" chính sách đối ngoại của Mỹ hay không, bao gồm các sáng kiến tại Trung Đông và Tây Bán cầu. Đồng thời, Washington đòi chi tiết về những "hạn chế" đối với việc quân đội Mỹ sử dụng các căn cứ trên lãnh thổ, và liệu họ có chi tiêu cho các nhà thầu quốc phòng Mỹ hay công khai phản đối các quy định cản trở hợp đồng với doanh nghiệp Mỹ. Khi câu trả lời được nói thẳng là sẽ ảnh hưởng tới phân bổ năng lực quân sự giữa các thành viên NATO, hỗ trợ quân sự có điều kiện trở thành đòn bẩy buộc đồng minh điều chỉnh chính sách cho khớp với ưu tiên của Tổng thống Trump.
Áp lực của Trump: An ninh bị ràng buộc vào chi tiêu và Iran
Việc Mỹ biến NATO đồng minh Mỹ thành đối tượng "kiểm tra lòng trung thành" không xuất hiện trong khoảng trống. Nó là kết quả tích tụ của những phàn nàn công khai mà ông Trump dành cho châu Âu về chi tiêu quốc phòng và sự ủng hộ cho các chiến dịch đối ngoại của Mỹ. Tại các hội nghị thượng đỉnh gần đây, ông nhiều lần cáo buộc các nước NATO "dựa dẫm" vào ô bảo trợ quân sự Mỹ mà không đầu tư đủ cho quân đội của chính họ. Dù khối đã thống nhất nâng chi tiêu liên quan đến quốc phòng và an ninh lên 5% GDP vào năm 2035, ông Trump vẫn hoài nghi xem các thành viên có đi đúng hướng hay không. Căng thẳng còn bùng lên quanh cuộc đối đầu của Mỹ với Iran. Một số nước NATO từ chối cho Washington dùng các căn cứ quân sự chung để phục vụ chiến dịch tấn công Iran, khiến Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth gọi đó là điều "đáng hổ thẹn" và cho rằng nó đặt binh sĩ Mỹ "vào thế nguy hiểm". Khi Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ "ghi nhớ" sự vắng mặt của NATO trong xung đột với Iran, thông điệp rất rõ: ai không đứng cùng Washington trên những mặt trận nhạy cảm, sẽ phải chấp nhận rủi ro bị giảm mức bảo vệ.
Hệ quả cho châu Âu: Tự chủ chiến lược hay NATO phân tầng?
Việc gắn hỗ trợ quân sự có điều kiện với mức độ phục tùng chính sách quốc ngoại của Mỹ làm lung lay nền tảng của quan hệ liên minh châu Âu với Washington. Nhiều quan chức và nguồn tin cảnh báo nếu cam kết an ninh lâu dài của Mỹ bị ràng buộc vào tiêu chí trung thành chính trị, cấu trúc xuyên Đại Tây Dương sau Thế chiến II sẽ bị thay đổi đáng kể. Các nước NATO đã phải chuẩn bị cho khả năng Washington cắt giảm lực lượng và khí tài tại châu Âu, cũng như nguồn lực có thể triển khai nếu một thành viên bị tấn công. Không ngạc nhiên khi trong bối cảnh này, "chủ quyền chiến lược" trở thành cụm từ được nhắc ngày càng nhiều trong thảo luận nội bộ châu Âu. Các chính phủ bắt đầu nói đến nhu cầu phát triển năng lực tự bảo vệ lục địa nếu ưu tiên của Mỹ đi chệch khỏi phần còn lại của NATO. Thực tế, Mỹ sẽ còn gặp đồng minh tại Brussels để thảo luận về quá trình rà soát hiện diện quân sự. Nhưng cuộc thảo luận quan trọng hơn đang diễn ra ở châu Âu: họ có chấp nhận một NATO phân tầng, nơi mức độ bảo vệ phụ thuộc vào việc có đi theo chính sách quốc phòng Trump hay không, hay sẽ đầu tư cho con đường tự chủ, dù tốn kém và đầy rủi ro?
Kết luận: Khi an ninh trở thành công cụ thương lượng chính trị
Chiến lược biến sự hiện diện quân sự thành công cụ trừng phạt hay thưởng cho các NATO đồng minh Mỹ là điểm ngoặt trong lịch sử liên minh. Về ngắn hạn, nó có thể buộc một số thủ đô châu Âu chọn cách "mạnh mẽ, rõ ràng và kín đáo" ủng hộ cách tiếp cận của Washington như lời Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth. Nhưng về dài hạn, nó khoét sâu bất an trong lòng các nước vẫn trông cậy vào ô an ninh do Mỹ dẫn dắt. Khi an ninh tập thể bị ràng buộc vào bài kiểm tra lòng trung thành, NATO không còn là khối đồng minh dựa trên giá trị chung, mà trở thành một mạng lưới quan hệ song phương với Washington ở trung tâm, đặt lợi ích và ưu tiên của Tổng thống Mỹ lên trên nguyên tắc liên minh. Điều đó có thể khiến châu Âu chọn con đường tự chủ chiến lược, song cũng có thể dẫn đến một NATO bị chia thành các vòng trong – ngoài. Dù kịch bản nào thắng thế, trật tự an ninh châu Âu sẽ không còn trở lại trạng thái "bình thường" cũ sau khi chính sách quốc phòng Trump đã đặt ra tiền lệ rằng an ninh cũng là thứ có thể đem ra kiểm tra, mặc cả và cắt giảm.
