Từ tuyên bố mạnh miệng tới bế tắc: Patriot và thế khó của Washington
Bế tắc hiện nay quanh việc Mỹ có cho phép Ukraine sản xuất tên lửa Patriot hay không là xung đột trực tiếp giữa nhu cầu phòng không sống còn của Kiev, ưu tiên an ninh toàn cầu của Washington và lợi ích của ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ, thể hiện bằng các tín hiệu chính sách thiếu nhất quán và đầy tính toán chiến lược.
Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố tại thượng đỉnh NATO rằng Washington sẽ cấp giấy phép để Kiev sản xuất tên lửa Patriot, trước khi quay lại nói ông “không chắc” và chưa có quyết định cuối cùng về cấp phép sản xuất cho Ukraine. Sự lật lại này cho thấy chính sách Trump Ukraine về tên lửa Patriot Ukraine không phải là cam kết chiến lược, mà là đòn bẩy đàm phán linh hoạt. Thay vì một lộ trình rõ ràng về chuyển giao công nghệ quốc phòng, Kiev đang đối mặt một Washington lưỡng lự, vừa muốn duy trì ảnh hưởng, vừa sợ đánh mất lợi thế công nghệ.
Kho tên lửa cạn dần và ưu tiên phòng không của Mỹ
Trọng tâm lập luận của Nhà Trắng là ưu tiên an ninh của chính Mỹ. Trump được cho là đã bác bỏ đề nghị của Tổng thống Volodymyr Zelensky về việc cung cấp thêm hàng trăm tên lửa đánh chặn Patriot, với lý do kho dự trữ đang suy giảm và cần ưu tiên cho lực lượng Mỹ cùng đồng minh tại Trung Đông. Nói cách khác, Patriot vẫn là trụ cột phòng không Patriot của Mỹ, và Washington chưa sẵn sàng chia sẻ đến mức làm suy yếu lá chắn của chính mình.
Lập luận này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn là thông điệp chính trị: Ukraine quan trọng nhưng không thể quan trọng hơn các cam kết an ninh truyền thống của Mỹ ở vùng Vịnh. Trong khi đó, hệ thống Patriot được mô tả là phương tiện duy nhất đã được kiểm chứng có khả năng đánh chặn hiệu quả tên lửa đạn đạo Nga, trong bối cảnh Moskva gia tăng tần suất các đợt tập kích quy mô lớn. Nếu Patriot là tài sản chiến lược hiếm, việc Washington siết chặt cả số lượng lẫn công nghệ trở thành lựa chọn dễ hiểu, dù gây bất lợi trực tiếp cho Kiev.
Patriot với Ukraine: nhu cầu sinh tử và cái giá của sự chậm trễ
Từ góc nhìn Kiev, Patriot không phải biểu tượng chính trị mà là nhu cầu sinh tử. Patriot hiện là một trong số ít hệ thống phòng không mà Ukraine sở hữu có khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo tốc độ cao, trong khi Kiev nhiều lần cảnh báo tình trạng thiếu tên lửa đánh chặn đang khiến các thành phố ngày càng dễ tổn thương. Trong cuộc tấn công quy mô lớn ngày 5/8, Ukraine không thể đánh chặn bất kỳ tên lửa nào trong số 28 quả Nga phóng, gồm 24 tên lửa đạn đạo, 4 tên lửa hành trình siêu thanh cùng 115 máy bay không người lái.
Trong bối cảnh đó, việc Mỹ chần chừ với cả tăng thêm tên lửa lẫn chuyển giao công nghệ Patriot khiến Ukraine rơi vào thế phòng thủ bị động. Sau hơn 3 năm xung đột, Kiev liên tục đề nghị phương Tây tăng cường Patriot để bảo vệ các thành phố và hạ tầng trọng yếu trước tên lửa và UAV Nga. Khi Washington nói “tìm kiếm hòa bình” chứ không “tìm kiếm tên lửa”, Kiev hiểu rằng khoảng trống Patriot trên bầu trời Ukraine sẽ còn kéo dài – và phải tự tính lại chiến lược phòng không lẫn đối ngoại của mình.
Lằn ranh đỏ công nghệ: Raytheon, Lockheed và nỗi sợ mất độc quyền
Một tầng bế tắc khác nằm ở chuyển giao công nghệ quốc phòng. Đại sứ Mỹ tại NATO Matthew Whitaker nhấn mạnh Mỹ không cho phép bất kỳ đơn vị nào ngoài các nhà sản xuất Mỹ chế tạo tên lửa đánh chặn PAC-3, dù Washington vẫn nghiên cứu các hình thức hợp tác quốc phòng rộng hơn với Ukraine và châu Âu. Cùng lúc, một nghị sĩ Mỹ xác nhận hai bên đang tham vấn về khả năng chuyển giao công nghệ sản xuất Patriot, nhưng thừa nhận đây là vấn đề “rất phức tạp” và “rất khó khăn”.
Ở hậu trường, các tập đoàn Raytheon và Lockheed Martin – những nhà sản xuất Patriot – được cho là lo ngại việc cấp giấy phép sản xuất cho Kiev, chính thức viện dẫn rủi ro đánh cắp sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ. Thực chất, đó là nỗi sợ mất độc quyền một sản phẩm vừa mang lại lợi nhuận khổng lồ, vừa gắn liền uy tín công nghệ Mỹ. Khi các doanh nghiệp nắm đằng chuôi cả về năng lực lẫn vận động chính trị, bất kỳ chính sách Trump Ukraine nào về tên lửa Patriot Ukraine cũng phải đi qua bộ lọc lợi ích công nghiệp, không đơn thuần là quyết định chiến lược thuần túy.
Triển vọng đồng sản xuất: vì sao khó có đột phá trước mùa đông?
Đại sứ Whitaker thẳng thắn rằng một thỏa thuận sản xuất dài hạn khó có thể ký kết trước mùa đông, dù ông thừa nhận có những cơ hội đồng sản xuất để mở rộng năng lực công nghiệp quốc phòng và tăng cường phòng thủ cho Ukraine cũng như châu Âu. Nói cách khác, ý tưởng đồng sản xuất Patriot với Ukraine được để ngỏ, nhưng nằm trên đường băng dài đầy chướng ngại, từ quy định kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt đến sự dè chừng của ngành công nghiệp.
Cho tới khi đạt được thỏa thuận, ưu tiên trước mắt của Mỹ là bảo đảm Ukraine có đủ năng lực phòng không trước mùa đông, thông qua chuyển giao tên lửa từ đồng minh có dự trữ hoặc tăng sản lượng tại các nhà máy Mỹ. Đây là giải pháp tạm thời, không trả lời câu hỏi lớn: tới khi nào Ukraine mới có thể tự chủ một phần phòng không Patriot. Nếu Washington tiếp tục vừa hứa hẹn chuyển giao công nghệ quốc phòng, vừa giữ chặt lằn ranh đỏ công nghệ, bế tắc hiện nay sẽ trở thành trạng thái bình thường mới – và Ukraine phải sống với nó.
