Từ vòm cầu bịt kín đến trục không gian công cộng mới của Hà Nội
Dự án chỉnh trang 131 vòm cầu di sản Hà Nội là kế hoạch biến tuyến cầu dẫn đường sắt hơn một thế kỷ tuổi, hiện phần lớn bịt kín và bị lấn chiếm, thành chuỗi không gian công cộng liên hoàn kết nối phố cổ ga Long Biên, vừa bảo tồn kiến trúc đá cổ vừa tạo mới các không gian văn hóa, nghệ thuật, thương mại và dịch vụ cho người dân và du khách. UBND phường Hoàn Kiếm đang lập đồ án thiết kế đô thị riêng tỷ lệ 1/500 cho khu vực Vòm cầu - phố Phùng Hưng, với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống vòm cầu đường sắt lịch sử, đồng thời chỉnh trang không gian đô thị trung tâm Thủ đô. Tuyến cầu dẫn dài khoảng 1,716 km, phạm vi nghiên cứu khoảng 10 ha, với 131 vòm đá do người Pháp xây dựng hơn 100 năm trước. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng, mà là bước thử quan trọng cho tư duy phát triển không gian công cộng mới của Hà Nội.
Bảo tồn di sản Hà Nội: khôi phục kiến trúc gốc nhưng không biến vòm cầu thành bảo tàng chết
Điểm đáng chú ý của kế hoạch chỉnh trang vòm cầu di sản Hà Nội là thái độ với di sản: không phá bỏ, nhưng cũng không đóng khung trong vai trò "bảo tàng" tĩnh. Hiện trạng cho thấy 6 vòm đang phục vụ giao thông, 97 vòm bị xây bịt hai lớp tường, 21 vòm bị bịt bốn lớp và 7 vòm giữ nguyên trạng tại khu vực ga Long Biên. Phần lớn ô vòm bị lấn chiếm làm nơi kinh doanh và trông giữ phương tiện, gây mất mỹ quan và ảnh hưởng an toàn đường sắt. Đồ án vì thế định hướng giải tỏa công trình và hộ dân lấn chiếm, cải tạo hạ tầng kỹ thuật, mở rộng vỉa hè, bổ sung cây xanh, khôi phục tối đa kiến trúc gốc của các công trình có giá trị. Quan điểm này hợp lý: bảo tồn hình hài kiến trúc, nhưng trả di sản về đúng chức năng trong đô thị sống – nơi người dân đi lại, gặp gỡ, sử dụng mỗi ngày, chứ không chỉ ngắm nhìn từ xa.
Chuỗi không gian văn hóa – thương mại dọc tuyến phố cổ ga Long Biên
Nếu chỉ dừng ở việc mở vòm và lát lại vỉa hè, dự án sẽ khó tạo bước ngoặt cho du lịch văn hóa Hà Nội. Điểm khác biệt nằm ở cách phân chia chức năng: tuyến vòm từ ga Long Biên đến nút giao Trần Phú – Ngõ Trạm được đề xuất thành năm phân khu, với các đoạn chuyên về thủ công mỹ nghệ, văn hóa nghệ thuật cộng đồng, cà phê, phòng tranh, không gian sáng tạo và cửa hàng giới thiệu sản phẩm Việt Nam. Đoạn từ Cửa Đông đến Lê Văn Linh định hướng phát triển không gian thủ công mỹ nghệ và trải nghiệm làng nghề; đoạn Lê Văn Linh – Hàng Cót trở thành không gian văn hóa, nghệ thuật cộng đồng. Khi hoàn thành, tuyến này được kỳ vọng trở thành không gian văn hóa – sáng tạo đặc sắc, kết nối các điểm di sản khu phố cổ với ga Long Biên, bổ sung sản phẩm văn hóa, du lịch mới cho Thủ đô. Đây là cách phát triển không gian công cộng gắn với kinh tế đô thị, chứ không chỉ "làm đẹp" cho có.
Kết nối với trục sông Hồng: một tầm nhìn đô thị lấy không gian công cộng làm trung tâm
Muốn hiểu đúng ý nghĩa của dự án vòm cầu, cần đặt nó trong bức tranh quy hoạch rộng hơn: Hà Nội đang xác định sông Hồng là trục cảnh quan sinh thái – văn hóa chủ đạo trong quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm. Theo một kiến trúc sư đô thị, giá trị lớn nhất của trục đại lộ cảnh quan sông Hồng không nằm ở số km đường hay diện tích đất, mà ở khả năng trở thành di sản kiến trúc – cảnh quan của Hà Nội trong thế kỷ XXI. Nếu triển khai đúng, đây sẽ là không gian công cộng quy mô lớn với công viên ven sông, quảng trường, không gian văn hóa, nghệ thuật công cộng và các khu tái thiết đô thị. Đặt cạnh tuyến vòm cầu di sản, có thể thấy Hà Nội đang dịch chuyển từ tư duy "quản lý" sang "phát triển cùng" dòng sông và di sản: dùng lịch sử làm chất liệu để tái định hình bản sắc đô thị, đồng thời tạo động lực mới cho du lịch và kinh tế.
Bài học từ Phùng Hưng và những điều Hà Nội phải làm khác lần này
Dự án phố bích họa Phùng Hưng từng là một thử nghiệm đầy hứng khởi: gần 20 ô vòm được trang trí giai đoạn 2017–2018 đã biến không gian dưới cầu dẫn thành điểm đến mới. Nhưng sau vài năm, nhiều hạng mục xuống cấp, vòm số 93 từng thí điểm mở năm 2019 bị rào kín trở lại. Nguyên nhân không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà ở chỗ thiếu một quy hoạch tổng thể, thiếu mô hình quản lý và khai thác lâu dài. Lần này, đồ án không chỉ nói đến bích họa hay trang trí, mà đi vào cấu trúc đô thị: thống nhất màu sắc, vật liệu, mái che, biển hiệu; cải tạo hạ tầng thoát nước; bảo đảm an toàn và thuận tiện cho người dân, du khách. Nếu Hà Nội không tái định vị vai trò của các không gian di sản – tương tự như với sông Hồng – trong cấu trúc đô thị 50–100 năm tới, thành phố có thể bỏ lỡ cơ hội lớn về sinh thái, văn hóa và phát triển kinh tế.
