Vòm cầu đường sắt Hà Nội: Di sản hơn thế kỷ chuẩn bị bước sang “cuộc đời thứ hai”
Kế hoạch chỉnh trang 131 vòm cầu đường sắt Hà Nội nối phố cổ Hà Nội với ga Long Biên là đồ án bảo tồn kiến trúc kết hợp phát triển không gian văn hóa, thương mại và dịch vụ đô thị, nhằm biến tuyến hạ tầng hơn một thế kỷ tuổi thành trục di sản sống giữa trung tâm Thủ đô.
UBND phường Hoàn Kiếm đang lập Đồ án thiết kế đô thị riêng tỷ lệ 1/500 cho khu vực Vòm cầu – phố Phùng Hưng, với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống vòm cầu đường sắt lịch sử, đồng thời chỉnh trang không gian đô thị khu trung tâm. Dự án tập trung vào tuyến cầu dẫn đường sắt dài khoảng 1,716 km, từ phố Phùng Hưng qua Gầm Cầu đến ga Long Biên, với phạm vi nghiên cứu khoảng 10 ha và diện tích đất 8,77 ha. Nói cách khác, đây không chỉ là một dự án cải tạo hạ tầng mà là phép thử quan trọng cho cách Hà Nội lựa chọn tương lai của di sản Long Biên và khu phố cổ.
Một câu nói có thể trích dẫn là: "Hệ thống gồm 131 vòm cầu đá được người Pháp xây dựng hơn 100 năm trước để phục vụ tuyến đường sắt chạy qua trung tâm Hà Nội". Việc Hà Nội quyết định can thiệp quy hoạch lần này là lời thừa nhận rằng để di sản sống được, nó phải được đưa trở lại đời sống đô thị, chứ không thể bị bịt kín, lấn chiếm rồi… đợi xuống cấp.
Từ hạ tầng bỏ quên đến trục không gian văn hóa nối phố cổ với di sản Long Biên
Nền tảng của dự án là nhận diện trung thực thực trạng: trong 131 vòm cầu, chỉ 6 vòm đang phục vụ giao thông, 97 vòm bị bịt hai lớp tường, 21 vòm bị bịt bốn lớp và 7 vòm giữ nguyên trạng tại khu vực ga Long Biên. Phần lớn các ô vòm bị lấn chiếm để kinh doanh, trông giữ phương tiện, làm xấu cảnh quan và gây rủi ro an toàn đường sắt. Thí điểm mở ô vòm số 93 năm 2019 cũng đã bị rào lại, còn phố bích họa Phùng Hưng với gần 20 ô vòm được trang trí giai đoạn 2017–2018 nay đã xuống cấp.
Vì sao phải làm lúc này? Bởi nếu một lần nữa chậm trễ, vòm cầu đường sắt Hà Nội sẽ bị “chết ngạt” dưới sức ép lấn chiếm và sử dụng tự phát. Dự án mới đặt mục tiêu giải tỏa công trình, hộ dân lấn chiếm, cải tạo hạ tầng kỹ thuật, mở rộng vỉa hè, bổ sung cây xanh, khôi phục tối đa kiến trúc gốc. Điều quan trọng là tuyến cầu không được nhìn như bức tường chia cắt, mà phải trở thành “xương sống” liên kết các điểm di sản Long Biên – phố cổ Hà Nội – Phùng Hưng trong một hành trình đi bộ liên tục.
Ngũ phân khu chức năng: Khi bảo tồn kiến trúc gắn chặt phát triển kinh tế sáng tạo
Đồ án không dừng ở việc sửa vòm, lát vỉa hè, mà phân chia tuyến vòm cầu từ ga Long Biên đến nút giao Trần Phú – Ngõ Trạm thành năm phân khu chức năng rõ ràng. Từ Cửa Đông đến Lê Văn Linh là không gian thủ công mỹ nghệ, với cửa hàng, xưởng sáng tạo và khu trải nghiệm làng nghề. Từ Lê Văn Linh đến Hàng Cót là không gian văn hóa, nghệ thuật cộng đồng với phòng tranh, quán cà phê, không gian sáng tạo và cửa hàng giới thiệu sản phẩm Việt Nam.
Tuyến Hàng Cót – Hàng Giấy được quy hoạch thành không gian ẩm thực giới thiệu món ăn truyền thống Hà Nội; đoạn Gầm Cầu – Nguyễn Thiếp trở thành khu chợ bazaar đi bộ với cửa hàng nhỏ, quán ăn và không gian kinh doanh sản phẩm truyền thống. Đoạn cuối từ Nguyễn Thiếp đến ga Long Biên sẽ là công viên công cộng kết hợp bảo tồn ga Long Biên cũ, tạo thêm không gian xanh và kết nối với các tuyến đi bộ. Ở đây, bảo tồn kiến trúc không tách rời sinh kế; nếu được quản lý tốt, chuỗi không gian văn hóa – nghệ thuật – thương mại – dịch vụ này sẽ biến tuyến đường sắt di sản thành “xưởng sáng tạo” ngoài trời của thành phố.
Nguyên tắc bảo tồn: Trả lại diện mạo gốc nhưng phải sống cùng đời sống đô thị
Đồ án đặt ra loạt nguyên tắc rõ ràng: khôi phục tối đa giá trị nguyên gốc đối với các công trình có giá trị đặc biệt; thống nhất màu sắc, vật liệu hoàn thiện, mái che, biển hiệu; cải tạo hạ tầng kỹ thuật, thoát nước để nâng cao mỹ quan, an toàn và thuận tiện cho người dân, du khách. Đây là bước tiến quan trọng về tư duy: bảo tồn kiến trúc không phải phủ sơn hoài cổ, mà là xây dựng quy chuẩn cụ thể để tránh bừa bộn, chắp vá – “bệnh” cố hữu của nhiều tuyến phố cải tạo.
Khi hoàn thành, dự án được kỳ vọng tạo nên một tuyến không gian văn hóa – sáng tạo đặc sắc, kết nối các điểm di sản phố cổ với ga Long Biên, góp phần bảo tồn giá trị lịch sử của hệ thống cầu dẫn đường sắt hơn một thế kỷ tuổi và bổ sung sản phẩm văn hóa, du lịch mới cho Thủ đô. Câu hỏi đặt ra là: liệu Hà Nội có đủ kiên định để tránh biến không gian văn hóa thành dãy quán cà phê “sống ảo” thuần túy? Câu trả lời nằm ở việc thực thi nghiêm các nguyên tắc đã đề ra, đặt chất lượng trải nghiệm công cộng và an toàn đường sắt lên trên lợi ích ngắn hạn.
Chiến lược dài hạn: Biến di sản Long Biên thành tâm điểm của một đô thị đi bộ
Dự án chỉnh trang 131 vòm cầu không phải câu chuyện riêng của Phùng Hưng hay Gầm Cầu; đây là mảnh ghép quan trọng trong chiến lược dùng di sản để định hình bản sắc phát triển đô thị Hà Nội. Việc bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống vòm cầu đường sắt lịch sử song song chỉnh trang không gian đô thị trung tâm cho thấy thành phố đã nhận ra lợi thế cạnh tranh từ các cấu trúc hạ tầng cổ – thứ mà nhiều đô thị khác không có.
Nếu tuyến vòm cầu trở thành trục đi bộ liên tục, nối các điểm di sản, không gian văn hóa, chợ bazaar, ẩm thực, công viên và ga Long Biên cũ, Hà Nội sẽ sở hữu một “bảo tàng đô thị mở” hiếm có. Tuy nhiên, lợi ích cho người dân chỉ thực sự xuất hiện khi: việc giải tỏa lấn chiếm đi kèm chính sách hỗ trợ sinh kế; hạ tầng kỹ thuật được vận hành ổn định; hoạt động văn hóa – nghệ thuật được duy trì thường xuyên, không chỉ theo phong trào. Khi đó, phát triển không gian văn hóa sẽ không phải khẩu hiệu mà là cách sống mới của một thành phố tôn trọng ký ức, nhưng không bị trói chặt trong quá khứ.
