Đường sắt di sản Hà Nội: từ hạ tầng cũ kỹ thành trục văn hóa mới
Dự án bảo tồn 131 vòm cầu đá hơn một thế kỷ tuổi nối phố cổ với ga Long Biên là kế hoạch chỉnh trang đường sắt di sản Hà Nội, nhằm khôi phục kiến trúc cầu đá, mở các ô vòm bịt kín và biến toàn tuyến thành chuỗi không gian văn hóa, nghệ thuật, thương mại gắn với đời sống đô thị trung tâm Thủ đô. Đây không phải một dự án mỹ thuật đơn thuần, mà là bước thử nghiệm cách đối xử với di sản: không chỉ giữ lại cho đẹp mắt, mà đưa trở lại vào mạch sống kinh tế - xã hội. UBND phường Hoàn Kiếm đang lập đồ án thiết kế đô thị riêng tỷ lệ 1/500 cho khu vực Vòm cầu - phố Phùng Hưng, với phạm vi nghiên cứu khoảng 10 ha và tuyến cầu dẫn dài khoảng 1,716 km kéo từ phố Phùng Hưng qua Gầm Cầu tới ga Long Biên. Cách tiếp cận này cho thấy Hà Nội đã bắt đầu nhìn đường sắt di sản như một tài nguyên phát triển, chứ không là gánh nặng hạ tầng cũ.
Bảo tồn kiến trúc cầu đá: giữ nguyên căn cốt lịch sử trước khi "trang điểm" đô thị
Điểm đáng mừng là đồ án đặt bảo tồn kiến trúc cầu đá lên trước nhu cầu kinh doanh mặt bằng. Hệ thống 131 vòm cầu đá do người Pháp xây dựng để phục vụ tuyến đường sắt chạy qua trung tâm Hà Nội sẽ được khôi phục tối đa kiến trúc gốc, đồng thời giải tỏa các công trình và hộ dân lấn chiếm, mở rộng vỉa hè, bổ sung cây xanh. Bên cạnh việc bảo tồn kiến trúc, đồ án quy định thống nhất màu sắc, vật liệu hoàn thiện, mái che, biển hiệu, thiết bị đô thị để tạo diện mạo đồng bộ cho toàn tuyến. Nếu làm đúng, tuyến cầu dẫn ga Long Biên cổ kính có thể trở thành một trong những ví dụ hiếm hoi ở Hà Nội về bảo tồn kiến trúc cầu đá gắn với chỉnh trang đô thị, thay vì lát lại vỉa hè rồi để di sản bị che khuất. Thách thức nằm ở việc xử lý những ô vòm đã bị bịt hai đến bốn lớp tường, đang bị sử dụng làm nơi kinh doanh, trông giữ phương tiện, gây mất an toàn đường sắt và bừa bộn cảnh quan.
Chuỗi không gian văn hóa phố cổ: kinh tế sáng tạo mọc lên dưới vòm cầu
Sức sống của dự án sẽ nằm ở cách tổ chức không gian văn hóa phố cổ và hoạt động kinh tế dưới các vòm cầu. Đồ án phân chia tuyến từ ga Long Biên đến nút Trần Phú - Ngõ Trạm thành năm phân khu chức năng, với tham vọng hình thành một tuyến không gian văn hóa - sáng tạo đặc sắc. Đoạn từ Cửa Đông đến Lê Văn Linh được định hướng thành không gian thủ công mỹ nghệ với cửa hàng, xưởng sáng tạo và khu trải nghiệm làng nghề; đoạn từ Lê Văn Linh đến Hàng Cót là không gian văn hóa, nghệ thuật cộng đồng với phòng tranh, quán cà phê, không gian sáng tạo và cửa hàng giới thiệu sản phẩm Việt Nam. Tiếp đó, đoạn từ Gầm Cầu đến Nguyễn Thiếp sẽ là khu chợ bazaar đi bộ với các cửa hàng nhỏ, quán ăn và không gian kinh doanh sản phẩm truyền thống, còn đoạn cuối từ Nguyễn Thiếp đến ga Long Biên trở thành công viên công cộng kết hợp bảo tồn ga Long Biên cũ, bổ sung không gian xanh và kết nối các tuyến đi bộ khu phố cổ. Nếu vận hành tốt, trục đường sắt di sản này có thể gọi đúng tên: một "cỗ máy" kinh tế sáng tạo chạy bằng di sản.
Kết nối hạ tầng đường sắt mới với di sản: một tầm nhìn đô thị dài hơi
Điều thú vị là khi Hà Nội chỉnh trang đường sắt di sản, cả hệ thống đang cùng lúc bàn về tương lai đường sắt hiện đại. Quốc hội đang xem xét điều chỉnh chủ trương đầu tư tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, trong đó có việc bổ sung 8,4 km đoạn Yên Viên - Gia Lâm và chuyển ga đầu mối hành khách phía Bắc từ Yên Viên về Gia Lâm để phù hợp với quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, giải pháp này nhằm kết nối hiệu quả đường sắt quốc gia với mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội, tạo thuận lợi cho hành khách và tái thiết khu vực ga Gia Lâm theo mô hình TOD. Đồng thời, đoạn từ ga Bắc Hồng đến ga Nam Hải Phòng được đề xuất đầu tư hoàn thiện đường đôi ngay, giúp giảm thời gian đi lại khoảng 14 phút mỗi hành trình và mang lại lợi ích kinh tế ước khoảng 50 tỷ đồng/năm. Nếu nhìn chung, Hà Nội đang đặt đường sắt – cả mới lẫn cũ – vào trung tâm chiến lược đô thị, thay vì xem nó như hạ tầng bên lề.
Từ tuyến vòm cầu đến mô hình phát triển đô thị bền vững
Khi hoàn thành, tuyến vòm cầu Phùng Hưng – Gầm Cầu – ga Long Biên được kỳ vọng kết nối các điểm di sản phố cổ với đường sắt di sản Hà Nội, vừa bảo tồn giá trị lịch sử hệ thống cầu dẫn hơn một thế kỷ tuổi, vừa tạo ra sản phẩm văn hóa, du lịch mới cho Thủ đô. Nhưng thành công không nằm ở vài bức bích họa hay dãy quán cà phê nhộn nhịp, mà ở việc phố cổ có thêm không gian sinh hoạt công cộng, kinh tế sáng tạo được nuôi dưỡng, cư dân được hưởng lợi từ hạ tầng an toàn, chỉn chu. Trong các bước tiếp theo, các cơ quan trung ương đã yêu cầu tiếp tục rà soát số liệu khảo sát, phương án kỹ thuật, tổng mức đầu tư, nguồn vốn và điều kiện tổ chức thực hiện với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng để tránh phải điều chỉnh nhiều lần. Cùng lúc, đồ án vòm cầu phải kiên định nguyên tắc bảo tồn kiến trúc cầu đá và không gian văn hóa phố cổ. Nếu giữ được cân bằng giữa thương mại hóa và gìn giữ, Hà Nội có thể biến tuyến đường sắt di sản này thành biểu tượng cho một chiến lược phát triển đô thị bền vững: phát triển nhưng không xóa dấu vết thời gian.
