Định nghĩa vấn đề: điểm cộng IELTS và sự lệch chuẩn công bằng
Điểm cộng IELTS đại học là phần điểm thưởng do các trường tự quy định, được cộng thẳng vào tổng điểm xét tuyển khi thí sinh nộp chứng chỉ IELTS, tạo thêm lợi thế cạnh tranh cho người sở hữu chứng chỉ so với các thí sinh chỉ dựa vào điểm thi hoặc học bạ. Cốt lõi của tranh luận hiện nay là: cùng một chứng chỉ IELTS 6.0 nhưng các trường lại cộng số điểm khác nhau, khiến lợi thế không còn dựa trên năng lực ngôn ngữ mà phụ thuộc vào nơi nộp hồ sơ, từ đó đặt lại câu hỏi về tuyển sinh 2026 bất công và vai trò điều phối của Bộ GD&ĐT.
Dữ liệu tuyển sinh mới cho thấy hơn 37.300 thí sinh dùng chứng chỉ tiếng Anh để được cộng điểm, trong đó hơn 35.900 dùng IELTS. IELTS 6.0 là chứng chỉ phổ biến nhất với 8.318 thí sinh, nhưng lại bị quy đổi thành 26 mức điểm cộng khác nhau tùy từng trường. Điều này đi ngược nguyên tắc tối thiểu của một hệ thống tuyển sinh: cùng năng lực, phải được đánh giá bằng cùng thước đo trong cùng cuộc cạnh tranh.
Khi 26 mức điểm cộng có thể xoay chuyển kết quả trúng tuyển
Vấn đề không chỉ là con số 26 cho đẹp bảng thống kê; nó nằm ở chỗ mỗi trường đang định giá chứng chỉ IELTS 6.0 theo một cách khác nhau, không dựa trên nguyên tắc chung nào rõ ràng. Khi ấy, điểm cộng IELTS đại học từ một lợi thế bổ sung biến thành chiếc “vé ưu tiên” khó đoán cho một bộ phận thí sinh, trong khi các thí sinh khác phải trông chờ hoàn toàn vào điểm thi tốt nghiệp THPT hoặc học bạ.
Ở nhóm ngành thuộc tốp 5% có điểm chuẩn cao, với ngưỡng tham chiếu 26,09/30, hơn 30% người nhập học có điểm cộng. Trong ba phương thức không có cấu phần ngoại ngữ riêng (xét điểm thi tốt nghiệp, xét học bạ, và kết hợp), có tới 51,42% thí sinh được cộng điểm có điểm gốc thấp hơn mức trúng tuyển của ngành. Những con số này cho thấy điểm cộng đã đủ sức xoay chuyển thứ tự trúng tuyển ở các ngành cạnh tranh cao, khiến tuyển sinh 2026 bất công trong cảm nhận của nhiều người học, dù ta chưa thể chỉ ra từng “cặp thí sinh bị thay thế”.
Nhà nghiên cứu phản biện Bộ: vấn đề là quản trị, không phải riêng IELTS
Nhà nghiên cứu Lê Hoàng Phong nhận định 26 mức điểm cộng chưa đủ để kết luận cơ chế hiện hành là bất công, nhưng đã đủ để lộ ra một lỗ hổng quản trị tuyển sinh. Cùng một chứng chỉ IELTS 6.0 nhưng các trường trao những giá trị tuyển sinh rất khác nhau, trong khi chưa có nguyên tắc thống nhất về một năng lực bổ sung được phép tạo ra bao nhiêu lợi thế trong cuộc cạnh tranh vào đại học. Khi sự khác biệt ấy đủ lớn để làm đổi thứ tự trúng tuyển, câu chuyện không còn là “quyền tự chủ của từng trường”, mà trở thành vấn đề hệ thống cần Bộ GD&ĐT can thiệp ở mức quy chế.
Quan điểm hợp lý ở đây là: Bộ không nhất thiết ép mọi ngành coi IELTS 6.0 có cùng giá trị. Một chương trình dạy – học nhiều bằng tiếng Anh đương nhiên có thể coi ngoại ngữ là năng lực cốt lõi hơn những ngành không dùng tiếng Anh nhiều. Nhưng Bộ phải đặt ra bộ nguyên tắc tối thiểu mà mỗi cơ sở đào tạo phải chứng minh được trước khi một tiêu chí bổ sung được phép tạo ra lợi thế tuyển sinh. Nếu chỉ xóa 26 mức điểm cộng mà không chạm tới tầng nguyên tắc, hệ thống mới là bỏ đi một biểu hiện chứ chưa sửa được cơ chế sinh ra bất ổn.
Quy chế tuyển sinh mới: bỏ điểm cộng hay bỏ luôn sự đa dạng tiêu chí?
Trong bối cảnh tranh luận gay gắt, dự thảo quy chế tuyển sinh mới đã đề xuất không dùng điểm cộng do trường tự quy định cho thành tích, chứng chỉ hoặc tiêu chí bổ sung. Nội dung về “điểm cộng đại học” bị bãi bỏ trong dự thảo sửa đổi quy chế hiện hành, nhưng điểm ưu tiên theo khu vực, đối tượng chính sách và xét tuyển thẳng vẫn giữ nguyên. Nghĩa là, tranh luận hiện nay không phải ưu tiên có còn hay không, mà là có nên ưu tiên bằng cách cộng thêm điểm lên tổng điểm xét tuyển hay phải chuyển sang cơ chế quy đổi/điều kiện khác.
Với quy chế tuyển sinh mới, thí sinh có chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế như IELTS, TOEFL sẽ không còn được cộng điểm nhưng vẫn được quy đổi thành điểm môn ngoại ngữ trong tổ hợp xét tuyển đã có ngoại ngữ. Nếu thí sinh xét tuyển bằng tổ hợp không có môn ngoại ngữ, lợi thế này không còn. Nhiều ý kiến ủng hộ cho rằng việc loại bỏ điểm cộng làm phổ điểm trở nên “thực chất” hơn, vì chi phí luyện và thi chứng chỉ là gánh nặng mà học sinh vùng sâu, vùng xa khó với tới, kéo theo bất bình đẳng cơ hội.
Giữa chiến lược của thí sinh và trách nhiệm của Bộ, cần một lộ trình công bằng
Chính sách không chỉ tồn tại trên giấy; nó định hình chiến lược của từng học sinh. Một chuỗi điều chỉnh có thể là lộ trình dài với cơ quan quản lý, nhưng với người học, thứ quan trọng là quy định nào áp dụng đúng vào năm mình thi và được thông báo sớm tới đâu. Khi điểm cộng IELTS đại học có thể bị bỏ từ mùa tuyển sinh 2027, học sinh khóa hiện tại đang ở giai đoạn chuyển tiếp sẽ chịu rủi ro lớn nhất nếu thông tin thay đổi chậm, mơ hồ, khiến các em đầu tư thời gian, công sức vào chứng chỉ mà không hiểu rõ giá trị thực tế trong xét tuyển.
Nếu bỏ sạch mọi tiêu chí bổ sung, tuyển sinh có nguy cơ quay lại “lối mòn khoa cử” nơi mọi thứ dồn hết vào điểm thi tốt nghiệp THPT. Nhưng giữ điểm cộng như hiện nay lại duy trì một sân chơi lệch chuẩn. Lối đi hợp lý là: chuẩn hóa nguyên tắc chung, giới hạn biên độ lợi thế mà một chứng chỉ như IELTS 6.0 được phép tạo ra, đồng thời buộc từng trường phải giải trình cụ thể giá trị tuyển sinh của từng tiêu chí. Công bằng trong tuyển sinh, như chính cơ quan quản lý đã nhắc, không phải chia đều mọi lợi thế, mà là để tất cả thí sinh cùng dự tuyển vào một ngành được đánh giá bằng cùng tiêu chí.
