Ung thư gan Việt Nam: Bức tranh đáng báo động ngay trên bàn nhậu và mâm cơm
Ung thư gan là bệnh lý ác tính xuất hiện khi các tế bào gan bị tổn thương kéo dài bởi virus, rượu bia, độc tố môi trường và rối loạn chuyển hóa, dẫn đến xơ hóa, xơ gan rồi hình thành khối u ác tính, thường tiến triển âm thầm và chỉ được phát hiện ở giai đoạn muộn, gây tỷ lệ tử vong rất cao. Ung thư gan là một trong những loại ung thư có tỷ lệ mắc và tử vong cao tại Việt Nam. Điều đáng nói, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ mắc ung thư gan cao tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, trong đó nam giới thuộc nhóm cao nhất thế giới. Đây không phải con số thống kê khô khan, mà là lời cảnh báo trực tiếp với từng gia đình: gan của người Việt đang bị bào mòn bởi chính thói quen sinh hoạt và cách chúng ta đối xử với sức khỏe.
Tại một diễn đàn khoa học về ung thư và y học hạt nhân do một bệnh viện tư nhân lớn tổ chức ngày 17/10, GS.TS.BS Mai Trọng Khoa nhấn mạnh Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ mắc ung thư gan cao trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là tiếng nói từ một chuyên gia đầu ngành, không phải lời cảnh báo chung chung. Nếu chúng ta tiếp tục coi rượu bia là “văn hóa giao tiếp”, coi kiểm tra sức khỏe định kỳ là xa xỉ, thì vị trí “top đầu” về ung thư gan sẽ còn kéo dài. Câu hỏi không phải là “vì sao lại mắc nhiều đến thế”, mà là “chúng ta còn chấp nhận đứng yên đến bao giờ”.
Những con số lạnh lùng: Việt Nam đang ở đâu trên bản đồ ung thư gan
Nếu muốn hiểu mức độ nghiêm trọng của ung thư gan Việt Nam, hãy nhìn vào số liệu thay vì cảm tính. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, Việt Nam có tỷ lệ mắc ung thư gan theo giới tính nam cao thứ 3 thế giới, chỉ đứng sau Mông Cổ và Lào. Tại Việt Nam, ung thư gan đứng đầu trong các loại ung thư phổ biến nhất ở nam giới và thứ 5 ở nữ giới với số mắc năm 2018 là 25.335 ca. Đây là những con số không thể biện minh bằng câu “do cơ địa người Việt yếu” – đó là dấu vết của một mô hình phát triển bỏ quên sức khỏe cộng đồng.
Tỷ lệ mắc ở nam giới nước ta là 39/100.000 dân, trong khi nữ giới là 9,5/100.000 dân; tỷ lệ mắc bệnh là 23,2 trên 100.000 người ở cả hai giới. Cách biệt giữa nam và nữ phản ánh rất rõ tác động của rượu bia và lối sống – những yếu tố mà xã hội vẫn đang dung dưỡng. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Tại Việt Nam, ung thư gan đứng đầu trong các loại ung thư phổ biến nhất ở nam giới”. Khi ung thư gan trở thành ung thư số 1 ở đàn ông, đó không còn là chuyện của ngành y, mà là vấn đề an ninh sức khỏe quốc gia.
Gốc rễ vấn đề: từ viêm gan virus, rượu bia đến thực phẩm mốc
Điều nguy hiểm nhất là nhiều yếu tố nguy hiểm ung thư gan lại đến từ những thứ rất quen thuộc hàng ngày. Các chuyên gia khẳng định nguy cơ ung thư gan là kết quả của nhiều yếu tố, từ bệnh lý nền, môi trường đến thói quen ăn uống và sinh hoạt. Trong số đó, viêm gan virus – đặc biệt là viêm gan B – giữ vai trò quan trọng trong nguy cơ phát triển ung thư gan. Tình trạng viêm kéo dài làm tế bào gan bị tổn thương, dẫn đến xơ hóa, xơ gan rồi tăng khả năng hình thành khối u ác tính. Việc tiêm vaccine, tầm soát và điều trị viêm gan virus chưa được thực hiện đủ rộng và đủ nghiêm túc đang khiến người Việt phải trả giá bằng chính lá gan của mình.
Rượu bia là “kẻ đồng phạm” không thể phủ nhận. Việc sử dụng đồ uống có cồn kéo dài có thể gây tổn thương gan, dẫn đến các bệnh lý như xơ gan, từ đó làm tăng nguy cơ ung thư gan. Thêm vào đó là môi trường sống ô nhiễm, tiếp xúc với các chất độc hại, thực phẩm không an toàn, đặc biệt là thực phẩm bị nấm mốc – nguồn aflatoxin tấn công trực tiếp vào gan. Các yếu tố di truyền và biến đổi gene càng làm bức tranh rủi ro thêm phức tạp. Nói cách khác, ung thư gan Việt Nam không phải “tai họa từ trên trời rơi xuống”, mà là kết quả tích tụ của những lựa chọn sai lầm ở cấp cá nhân lẫn hệ thống.
Phát hiện quá muộn: khi y học hiện đại cũng khó cứu vãn
Y học hiện đại không thiếu vũ khí để điều trị ung thư gan: phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, can thiệp tại chỗ, nút mạch, điều trị nhắm trúng đích và miễn dịch đều đã có mặt tại Việt Nam. Nhưng nhiều lựa chọn không đồng nghĩa với nhiều cơ hội sống. Ung thư gan thường xuất hiện trên nền gan đã bị tổn thương bởi viêm gan mạn tính hoặc xơ gan, khiến việc lựa chọn phương pháp điều trị trở nên phức tạp hơn. Cùng một kỹ thuật, hiệu quả có thể rất khác nhau tùy giai đoạn bệnh, chức năng gan và thể trạng từng người. Khi bệnh đã tiến triển, khả năng áp dụng một số phương pháp bị hạn chế, tiên lượng xấu hơn và chi phí điều trị trở thành gánh nặng lớn.
Vấn đề cốt lõi là người bệnh đến khám quá muộn. Việc chờ đến khi xuất hiện các triệu chứng rõ ràng mới đi khám khiến bệnh được phát hiện khi đã qua giai đoạn thuận lợi để can thiệp. Trong khi đó, các chuyên gia nhấn mạnh: cần chú trọng hơn đến phát hiện sớm, đánh giá chính xác giai đoạn bệnh và cá thể hóa phương pháp điều trị cho từng trường hợp. Công nghệ y học hạt nhân như PET/CT giúp đánh giá toàn thân giai đoạn bệnh ngay từ đầu, tránh những cuộc phẫu thuật hay đợt điều trị không cần thiết. Nhưng nếu người dân không được tầm soát định kỳ, mọi tiến bộ kỹ thuật đều trở nên muộn màng.
Không phải định mệnh: Chiến lược phòng ngừa ung thư gan cần bắt đầu từ hôm nay
Tin tốt là ung thư gan không phải số phận bất biến; hiểu rõ nguyên nhân là chìa khóa để phòng ngừa ung thư gan hiệu quả. Các chuyên gia khẳng định: quản lý tốt bệnh gan mạn tính, phát hiện và kiểm soát viêm gan virus, hạn chế rượu bia, đồng thời duy trì theo dõi định kỳ ở nhóm nguy cơ cao là những biện pháp cần được chú trọng. Điều này đòi hỏi chiến lược hai chiều: hệ thống y tế phải xây dựng quy trình theo dõi bài bản, tập trung vào người có nguy cơ cao, còn mỗi cá nhân phải chủ động tiêm vaccine viêm gan B, xét nghiệm viêm gan, kiểm tra chức năng gan định kỳ và thay đổi lối sống.
Ngoài viêm gan virus, các yếu tố liên quan đến lối sống, môi trường, chế độ ăn uống và sử dụng rượu bia cũng cần được quan tâm trong phòng ngừa ung thư. Điều đó có nghĩa là: giảm rượu bia không phải phong trào nhất thời, mà là chính sách sức khỏe; kiểm soát thực phẩm mốc, bẩn không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà còn là lựa chọn của người tiêu dùng. Nếu Việt Nam muốn thoát khỏi nhóm nước có tỷ lệ mắc ung thư gan cao, chúng ta không thể tiếp tục coi sức khỏe là chuyện “đến đâu hay đến đó”. Mỗi lần từ chối một chén rượu, đi tiêm một mũi vaccine, làm một xét nghiệm tầm soát – đó là một bước nhỏ nhưng thực tế để kéo tỷ lệ mắc ung thư gan đi xuống.
