Thương mại hóa nghiên cứu: từ mục tiêu phụ thành sứ mệnh trung tâm
Thương mại hóa nghiên cứu khoa học là quá trình biến các kết quả, phát hiện và công nghệ trong phòng thí nghiệm thành sản phẩm, dịch vụ hoặc quy trình có thể bán được trên thị trường, được doanh nghiệp và người dân sử dụng, qua đó tạo giá trị kinh tế và xã hội cụ thể cho nền sản xuất và đời sống. Đã đến lúc chúng ta thẳng thắn thừa nhận: nếu nghiên cứu không đi ra khỏi phòng thí nghiệm thì phần lớn ngân sách, trí tuệ và kỳ vọng xã hội bị kẹt lại trong các báo cáo khoa học. Chính vì vậy, những cơ chế mới đang được thiết kế không nên được xem như thủ tục quản lý, mà là đòn bẩy để ép hệ thống khoa học chấp nhận một chuẩn thành công mới: số lượng công nghệ được chuyển giao và giá trị ứng dụng khoa học thực tế tạo ra cho nền kinh tế.
Cơ chế mới: thay đổi thước đo thành công của giới nghiên cứu
Dự thảo Thông tư về quản lý nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học đang được Bộ GD&ĐT lấy ý kiến là một bước ngoặt, bởi nó định nghĩa lại cách hệ thống đánh giá nghiên cứu. Thay vì chỉ đo bằng số bài báo hay việc hoàn thành đề tài, các yêu cầu mới buộc nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng phải chỉ ra công nghệ, quy trình, sản phẩm, mô hình có khả năng chuyển giao hoặc thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây là một thay đổi mang tính “định chế hóa” cho thương mại hóa nghiên cứu: nhà nước không còn trả tiền chỉ để có thêm ấn phẩm hàn lâm. "Thực tế cho thấy, mỗi năm các trường đại học đóng góp khoảng 20.000 kết quả nghiên cứu khoa học, song khả năng ứng dụng còn hạn chế" – con số này là lời cảnh báo rằng mọi cơ chế mới nếu không gắn với tiêu chí thị trường thì sẽ lại một vòng lặp chi tiêu – báo cáo – lưu trữ.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam: nghiên cứu chỉ có giá trị khi ra đồng ruộng và chuỗi nông sản
Trong bức tranh chuyển đổi đó, Học viện Nông nghiệp Việt Nam là ví dụ cho thấy thương mại hóa nghiên cứu không phải khẩu hiệu mà là định hướng tổ chức lại toàn bộ hoạt động khoa học. Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Học viện đã xây dựng 6 cụm nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đề xuất hơn 50 nhiệm vụ gửi các bộ xem xét triển khai, cùng với 46 nhóm nghiên cứu mạnh làm trụ cột. Quan trọng hơn, Học viện đẩy mạnh mô hình liên kết “3 nhà” – Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp – như một kênh chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Khi giống cây trồng, vật nuôi, chế phẩm sinh học, quy trình kỹ thuật và sáng chế được chuyển giao vào sản xuất, chúng không chỉ nâng năng lực đổi mới sáng tạo mà còn góp trực tiếp vào phát triển ngành nông nghiệp và đời sống nông dân. Nghiên cứu nông nghiệp vì thế được đo bằng năng suất, chất lượng và thu nhập, chứ không phải số trang tài liệu.
Viện Công nghiệp Thực phẩm: đặt bài toán doanh nghiệp vào trung tâm phòng thí nghiệm
Nếu nông nghiệp cho thấy sức ép phải ứng dụng vào sản xuất, thì công nghiệp chế biến thực phẩm lại đặt ra yêu cầu cạnh tranh công nghệ. Viện Công nghiệp Thực phẩm, viện đầu ngành thuộc Bộ Công Thương trong lĩnh vực công nghệ sinh học, đang chọn cách dùng bài toán doanh nghiệp làm la bàn định hướng nghiên cứu. Theo PGS.TS Vũ Nguyên Thành, mục tiêu cuối cùng của nghiên cứu không chỉ là tạo ra kết quả khoa học, mà là tạo ra giá trị và đóng góp thiết thực cho sản xuất. Bởi vậy, Viện tăng khả năng kết nối với doanh nghiệp và đơn vị sản xuất để rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường, coi nhu cầu thực tiễn là căn cứ để định hướng nhiệm vụ. Viện đã triển khai nhiều nhiệm vụ có tính ứng dụng cao, phát triển và chuyển giao công nghệ chế biến, công nghệ sinh học phục vụ sản xuất thực phẩm chức năng, sản xuất giống vi sinh cho công nghiệp lên men, qua đó giải quyết các yêu cầu cụ thể của ngành và doanh nghiệp. Đây không chỉ là chuyển giao công nghệ, mà là cùng doanh nghiệp đồng thiết kế thị trường cho ứng dụng khoa học thực tế.
Từ chiến lược dài hạn đến giá trị cụ thể cho người dân
Điểm đáng chú ý là các thiết chế nghiên cứu lớn không còn hài lòng với các mục tiêu nội bộ, mà đặt tầm nhìn gắn với vai trò trên thị trường công nghệ. Viện Công nghiệp Thực phẩm ưu tiên giai đoạn 2026–2027 cho hạ tầng trình diễn và chuyển giao công nghệ, xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh gắn với chương trình công nghệ lõi; giai đoạn 2028–2030 mở rộng quy mô chuyển giao, hình thành các gói công nghệ có khả năng nhân rộng theo chuỗi ngành hàng và tham gia mạnh hơn vào nhiệm vụ tư vấn chính sách, quản lý nhà nước. Học viện Nông nghiệp Việt Nam xây dựng các đề án chiến lược như doanh nghiệp khoa học công nghệ spin-off, sàn thương mại điện tử và sàn đấu giá nông sản, trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp quốc gia, phòng thí nghiệm trọng điểm. Những bước đi này chỉ có ý nghĩa nếu được đo bằng tác động tới người nông dân, doanh nghiệp nhỏ và hệ thống sản xuất. Nói cách khác, tạo giá trị thực tiễn từ phát hiện khoa học phải là lời hứa được kiểm chứng bằng giống cây tốt hơn, thực phẩm an toàn hơn và chuỗi giá trị nông sản – công nghiệp có sức cạnh tranh cao hơn trên chính thị trường trong nước.
