Từ “chất xám kiều bào” đến chiến lược AI, bán dẫn, lượng tử
Kết nối trí thức người Việt nước ngoài trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, lượng tử và các công nghệ chiến lược là một chủ trương nhằm biến cộng đồng kiều bào công nghệ chiến lược thành mạng lưới chuyên gia Việt Nam có khả năng giải những bài toán khoa học – công nghệ cụ thể của quốc gia, thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động giao lưu, hội thảo mang tính biểu tượng. Trong chiều 10/8 tại Hà Nội, Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài thuộc Bộ Ngoại giao đã tổ chức hội thảo “Xây dựng và phát triển các mạng lưới chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược” như một bước đi đầu tiên để hiện thực hóa tư duy đó. Điều đáng chú ý không phải là một hội thảo nữa, mà là cách hệ thống chính trị bắt đầu nhìn trí thức người Việt nước ngoài như nguồn lực trung tâm trong cạnh tranh công nghệ.
Nghị quyết 23: thay đổi tư duy, đặt kiều bào vào trung tâm cuộc chơi
Điểm then chốt của bước ngoặt này nằm trong Nghị quyết 23-NQ/TW mới được ban hành về công tác người Việt Nam ở nước ngoài. Văn kiện này chuyển trọng tâm từ tư duy “vận động, tập hợp, chăm lo” sang “đồng hành, kiến tạo cơ chế”, nghĩa là Nhà nước không chỉ khuyến khích kiều bào hướng về quê hương, mà phải xây cơ chế cụ thể để trí thức người Việt nước ngoài tham gia sâu vào hành trình hội nhập và phát triển. Khi Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng khẳng định cộng đồng kiều bào là “nguồn lực chiến lược quan trọng”, đặc biệt trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, lượng tử và an ninh mạng, thông điệp rất rõ: trong cuộc đua công nghệ, Việt Nam sẽ không thể cạnh tranh nếu bỏ qua vốn tri thức đã được tôi luyện trong những phòng thí nghiệm, tập đoàn và trường đại học hàng đầu thế giới.
Xây mạng lưới chuyên gia: chất lượng hơn số lượng, bài toán thật hơn khẩu hiệu
Nếu coi trí thức kiều bào là “viên than” thì mạng lưới chính là lò nung: hoặc tạo ra ngọn lửa, hoặc để than nguội đi. Một mạng lưới chuyên gia Việt Nam về công nghệ chiến lược chỉ có ý nghĩa khi kết nối được “đúng người, đúng việc”, tránh tình trạng danh sách dài nhưng không có hoạt động thực chất. Kinh nghiệm từ Mạng lưới chuyên gia dữ liệu toàn cầu cho thấy, tập trung vào chất lượng hơn số lượng, với các chuyên gia từ 12 quốc gia tham gia trên tinh thần tự nguyện, hiệu quả hơn rất nhiều so với cách làm hình thức. Các tham luận tại hội thảo cũng nhấn mạnh một nguyên tắc giản dị mà sắc bén: chuyên gia phải gắn với những bài toán thật trong nước, chứ không trở về chỉ để “đi nghỉ mát” hay chụp ảnh lưu niệm.
AI, bán dẫn, lượng tử: chọn đúng trận địa, thiết kế đúng cơ chế
Hội thảo không chỉ nói chung chung về công nghệ mà nhắm vào những lĩnh vực cụ thể: AI, dữ liệu, lượng tử, công nghệ sinh học, điện toán đám mây. Đây chính là những trục cạnh tranh mới của thế giới, nơi Việt Nam khó lòng đuổi kịp nếu chỉ dựa vào nội lực hiện có. Việc đề xuất xây dựng các nhóm chuyên gia tinh hoa cho từng mảng – từ AI bán dẫn lượng tử đến an ninh mạng – gắn trực tiếp với nhiệm vụ cụ thể của quốc gia cho thấy một cách tiếp cận khá thực dụng: mỗi khi Việt Nam có một “bài toán lớn”, câu hỏi phải là “ai là người Việt giỏi nhất trên thế giới về lĩnh vực này, họ đang ở đâu, ai kết nối họ với đúng dự án trong nước?”. Ý tưởng “Chuyến tàu công nghệ” như một cơ chế điều phối quốc gia cũng nhằm biến câu hỏi đó thành quy trình vận hành thường xuyên.
Từ cơ sở dữ liệu đến hệ sinh thái niềm tin: điều kiện để sáng kiến không “chết yểu”
Điểm sáng của hội thảo là sự thừa nhận rằng mạng lưới chỉ sống được nếu có môi trường lành mạnh, cạnh tranh công bằng và sự trao quyền thực chất cho chuyên gia. Thế hệ trí thức trẻ ít quan tâm đến chức danh; họ tìm cộng đồng chia sẻ hệ giá trị, nơi hợp tác tạo ra tác động thực tế. Nếu Việt Nam muốn kiều bào công nghệ chiến lược không chỉ kết nối rồi rời đi, cơ sở dữ liệu về chuyên gia và dự án chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vận hành bền vững: cơ chế đặt hàng nghiên cứu minh bạch, doanh nghiệp trong nước đưa ra đề bài rõ ràng để “cung gặp cầu”, và bộ máy chính sách sẵn sàng điều chỉnh khi mạng lưới chuyên gia chỉ ra điểm nghẽn. Nếu làm được, trí thức người Việt nước ngoài sẽ không phải chọn giữa “ở lại nước ngoài để làm việc nghiêm túc” và “về nước để đóng góp tượng trưng” – họ có thể làm cả hai một cách tự tin.
