Luật Phát triển đô thị: từ định nghĩa đến bước ngoặt phân cấp cho TP.HCM
Luật Phát triển đô thị là khuôn khổ pháp lý mới điều chỉnh toàn bộ quá trình quy hoạch, đầu tư, quản trị và khai thác không gian đô thị, từ tầng ngầm tới mặt đất và các hệ thống hạ tầng trên không, trên cơ sở phân cấp mạnh cho chính quyền đô thị để rút ngắn thủ tục, giải phóng nguồn lực và nâng cao chất lượng sống của cư dân đô thị hiện đại. Luật Phát triển đô thị không chỉ bổ sung thêm một bộ luật vào hệ thống pháp luật, mà đang tạo ra một bước ngoặt thể chế cho hạ tầng TP.HCM. Bằng cơ chế phân cấp trọn gói, luật cho phép thành phố tự quyết nhanh hơn, thay vì bị “ghìm chân” bởi những vòng phê duyệt qua nhiều bộ, ngành như trước đây. Nói thẳng: nếu thiếu quyền chủ động này, mọi tham vọng tái cấu trúc hạ tầng chỉ nằm trên bản vẽ.
Quan trọng hơn, Luật Phát triển đô thị được kỳ vọng sẽ giải phóng nguồn lực đất đai, khơi thông các dự án đầu tư, giúp TP.HCM tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng và chủ động kiến tạo không gian đô thị hiện đại. Với quy mô dân số và kinh tế dẫn đầu cả nước, thành phố buộc phải có thể chế tương thích, nếu không muốn tụt lại sau các siêu đô thị trong khu vực.
Không gian ngầm: từ “ý tưởng bãi xe” đến trụ cột quy hoạch thành phố
TP.HCM từng nói nhiều về không gian ngầm nhưng gần như đứng yên trong triển khai. Dự án bãi đậu xe ngầm dưới công viên 23-9 là ví dụ điển hình: ý tưởng có, nhu cầu có, nhưng thiếu nền tảng pháp lý nên vẫn nằm trên giấy. Luật Phát triển đô thị đang thay chiều câu chuyện này. Các dự thảo nghị quyết đi kèm luật đã cụ thể hóa quy định về phát triển không gian ngầm, kể cả mô hình TOD – phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng. Đây không phải thay đổi kỹ thuật, mà là thay đổi “khung chơi” cho toàn bộ quy hoạch thành phố.
Khi các quy định được thông qua, TP.HCM có nền tảng pháp lý để phát triển không gian ngầm một cách hệ thống: bãi đậu xe, trung tâm thương mại, kết nối metro, hạ tầng kỹ thuật. Điều này giúp giảm áp lực mặt đất, tái cấu trúc giao thông, đồng thời tạo dư địa kinh tế mới dưới lòng đất. Vấn đề còn lại không phải là có làm hay không, mà là thành phố dám chọn những khu vực thí điểm đủ lớn và đủ táo bạo đến đâu.
Từ đường sắt đô thị đến lưới điện trên không: hạ tầng TP.HCM bước vào thời kỳ liên kết
Hạ tầng TP.HCM lâu nay được phát triển theo kiểu “mạnh ai nấy làm”: giao thông một hướng, điện nước một hướng, quy hoạch đô thị lại là câu chuyện khác. Luật Phát triển đô thị buộc thành phố phải nhìn hạ tầng như một hệ sinh thái liên kết. Các tuyến metro, hạ tầng chiến lược nếu không gắn chặt với phát triển đô thị sẽ khó phát huy tối đa nguồn lực. Ngược lại, TOD chỉ có ý nghĩa khi metro vận hành ổn định, không gian ngầm kết nối thông suốt và quy hoạch thành phố được công bố rõ, sớm, đủ độ tin cậy để nhà đầu tư “xuống tiền” dài hạn.
Trên không, một dự thảo nghị quyết quan trọng là mở rộng đối tượng, điều kiện và cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện trong phạm vi thành phố. Nếu làm tốt, đây là cú hích để đưa dòng điện từ nơi “thừa” đến nơi “thiếu”, tăng an toàn năng lượng cho đô thị công nghiệp. Tuy nhiên, ý kiến đại biểu cho thấy tính khả thi phụ thuộc nhiều vào việc cho phép doanh nghiệp thuê, khai thác lưới điện hiện hữu, thay vì buộc phải đầu tư đường dây riêng tốn kém. Nói cách khác, luật đã mở cửa thể chế, nhưng cách thiết kế “đường đi” sẽ quyết định dòng điện có thực sự chảy đến đúng nơi cần hay không.
Phân cấp đô thị: thước đo sức bật hay phép thử trách nhiệm?
Cơ chế phân cấp trọn gói là điểm mấu chốt biến Luật Phát triển đô thị thành “luật quyền lực” cho TP.HCM. Khi Hội đồng nhân dân thành phố có thể ban hành ngay các văn bản để triển khai, không phải chờ thêm nghị định hay quyết định hướng dẫn, nút thắt thủ tục nhiều tầng lớp được tháo dần. Nhưng đi cùng quyền là trách nhiệm: thành phố không còn có thể đổ lỗi cho sự chậm trễ từ trung ương mỗi khi dự án hạ tầng tắc đường giấy tờ.
Điểm dễ thấy là cuộc họp HĐND ngày 21-9 đã dành nhiều thời gian cho 24 dự thảo nghị quyết nhằm triển khai luật trong thực tế. Các nội dung này trải dài từ phát triển không gian ngầm, TOD, cơ chế điện đến cả biện pháp ngừng cung cấp điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh vi phạm trên địa bàn thành phố. Việc Chủ tịch UBND cấp xã có thể được trao quyền cắt điện, nước cho thấy phân cấp không dừng ở tầm “siêu đô thị”, mà xuống tới từng phường xã – nơi kỷ cương xây dựng đang bị thử thách mỗi ngày. Câu hỏi là: bộ máy cơ sở có đủ năng lực và minh bạch để gánh trọng trách mới này hay không.
Từ giải phóng nguồn lực đến kiến tạo không gian đô thị hiện đại
TP.HCM đang bước vào giai đoạn phải tái cấu trúc sâu thay vì mở rộng dàn trải. Áp lực hạ tầng, môi trường, giao thông và chất lượng sống gia tăng cùng tốc độ đô thị hóa cao đặt thành phố trước bài toán tổ chức lại không gian hiện hữu và khơi thông nguồn lực mới. Luật Phát triển đô thị, nếu được triển khai đúng, sẽ là công cụ chuyển đổi, chứ không chỉ là “bộ sưu tập” quy định kỹ thuật. Nhờ cơ chế mới, sự kết hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và người dân có thể từng bước hình thành một đô thị hiện đại, thông minh, xanh và đáng sống.
Tuy vậy, luật không tự biến thành những tuyến metro đông khách, những tuyến điện ổn định hay các không gian ngầm sầm uất. Điều quyết định nằm ở ba tầng: chất lượng quy hoạch thành phố, năng lực thực thi của bộ máy sau phân cấp, và khả năng biến giá trị tăng thêm của đất đai quanh các khu TOD, các trục hạ tầng chiến lược thành nguồn lực công bằng cho ngân sách và người dân. Nếu TP.HCM biến Luật Phát triển đô thị thành “hiến chương hành động” chứ không phải “tài liệu tham khảo”, câu chuyện tái cấu trúc hạ tầng từ lòng đất đến bầu trời mới có cơ hội trọn vẹn.
