Luật Phát triển đô thị: từ khung pháp lý đến đòn bẩy chuyển đổi xanh
Luật Phát triển đô thị là khuôn khổ pháp lý mới nhằm tổ chức, quản lý và phát triển không gian đô thị, mở rộng phân cấp, phân quyền và cung cấp các công cụ huy động nguồn lực để các thành phố chủ động hiện đại hóa hạ tầng, xanh hóa không gian sống và nâng chất lượng dịch vụ đô thị cho người dân trong dài hạn. Điểm quan trọng là Luật này không chỉ chỉnh sửa vài thủ tục, mà thiết kế lại cách vận hành đô thị. Đề án chuyển đổi xanh TP.HCM khởi động từ tháng 5/2023 trong bối cảnh áp lực phát thải và không gian phát triển chật chội, buộc Thành phố phải tái cấu trúc mô hình tăng trưởng thay vì chạy theo các dự án môi trường rời rạc. Việc Quốc hội thông qua Luật ngày 24/8 và có hiệu lực từ 1/10/2026 khiến câu hỏi không còn là “có luật hay không”, mà là “TP.HCM dùng luật này như thế nào để thay đổi quỹ đạo phát triển”.
Phân cấp trọn gói: giải phóng điểm nghẽn hạ tầng, từ dưới đất đến trên trời
Nếu không tháo gỡ cơ chế, chuyển đổi xanh TP.HCM sẽ bị nghẽn ngay ở cấp quyết định đầu tư. Luật Phát triển đô thị tạo cơ chế phân cấp trọn gói, cho phép Thành phố tự phê duyệt và triển khai nhanh các dự án hạ tầng đô thị thay vì chờ nhiều vòng bộ ngành. Với quy mô dân số và kinh tế lớn, các chuyên gia cho rằng TP.HCM phải có thể chế vượt trội để xử lý ách tắc hạ tầng, y tế, giáo dục, nếu không mọi quyết định đều chậm nhịp phát triển. Thảo luận tại kỳ họp thứ năm HĐND TP.HCM cho thấy tiềm năng rất cụ thể: từ phát triển không gian ngầm, bãi xe ngầm từng bế tắc về pháp lý, đến mô hình TOD gắn kết giao thông công cộng với phát triển đô thị, tất cả đang được “cởi trói” bằng 24 dự thảo nghị quyết triển khai Luật. Cùng lúc, nghị quyết về mua bán điện trực tiếp trong phạm vi thành phố mở ra khả năng kết nối nguồn điện “bên thừa” với “bên thiếu”, giảm phụ thuộc vào lưới điện truyền thống và tạo dư địa cho năng lượng sạch.
Hành lang pháp lý cho chuyển đổi xanh TP.HCM: từ vùng phát thải thấp đến trái phiếu xanh
Điểm đáng giá nhất của Luật Phát triển đô thị với chuyển đổi xanh TP.HCM là nó bổ sung phần pháp lý còn thiếu cho một đề án đã khởi động nhưng thiếu “xương sống” thể chế. PGS.TS Phan Thị Thục Anh nhận xét: Luật tạo ra một hành lang pháp lý rất hỗ trợ cho quá trình chuyển đổi xanh, lấp nhiều khoảng trống để việc thực hiện đề án nhịp nhàng hơn. Cụ thể, Luật mở cơ sở cho việc hình thành vùng phát thải thấp, triển khai trạm sạc điện trên đất công, ưu đãi các dự án xanh và huy động vốn qua trái phiếu xanh, đi kèm cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho mô hình mới. Đây không phải những chi tiết kỹ thuật bên lề, mà là công cụ để Thành phố dịch chuyển khỏi mô hình tăng trưởng dựa trên phát thải cao. Khi Nhà nước có thể dùng trái phiếu đô thị, trái phiếu xanh và các cơ chế thị trường carbon, nguồn lực cho các dự án dài hạn sẽ rộng mở thay vì chỉ trông chờ ngân sách. Câu hỏi còn lại là TP.HCM có đủ năng lực thiết kế danh mục dự án và tiêu chuẩn xanh để hấp dẫn nhà đầu tư hay không.
Gắn chuyển đổi xanh với chuyển đổi số: quản trị hạ tầng đô thị bằng dữ liệu
Một đô thị xanh mà vẫn quản lý bằng hồ sơ giấy thì khó tránh khỏi lãng phí và quyết định chậm. Các chuyên gia nhấn mạnh chuyển đổi xanh phải đi cùng chuyển đổi số trong quản trị hạ tầng đô thị. Dữ liệu không gian được số hóa trên bản đồ, hệ thống giám sát vận hành bằng dữ liệu như tại Công viên phần mềm Quang Trung cho thấy cách TP.HCM có thể dùng dữ liệu để theo dõi hạ tầng và ra quyết định dựa trên bằng chứng thay vì cảm tính. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong Luật cho phép Thành phố thử nghiệm giải pháp công nghệ mới – từ tích hợp các chỉ số vận hành trên cùng hệ thống đến các nền tảng mua bán điện thông minh – mà vẫn đảm bảo quản lý rủi ro. Khi quy hoạch không gian được thiết kế lại để kết nối hạ tầng trong và ngoài vùng hiệu quả, kết hợp chặt chẽ giao thông chiến lược như metro với phát triển đô thị, nền tảng số sẽ là “bản điều khiển” của một TP.HCM thông minh, xanh và đáng sống.
Từ hội thảo đến nghị quyết: TP.HCM cần chuyển chế độ sang hành động
Ngày 16/9, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM và Trường Đại học VinUni tổ chức hội thảo “Cơ hội chuyển đổi xanh từ Luật Phát triển đô thị”, tập trung vào câu chuyện đưa cơ chế mới vào thực tiễn thay vì dừng ở lý thuyết. Chỉ vài ngày sau, chiều 21/9, HĐND TP.HCM thảo luận tại tổ về 24 dự thảo nghị quyết để triển khai Luật, với sự tham gia của lãnh đạo cơ sở, doanh nghiệp và sở ngành. Đây là tín hiệu tốt: Thành phố không chờ nghị định hướng dẫn, mà chủ động dùng thẩm quyền được Luật trao để ban hành văn bản pháp luật và thiết kế chính sách ngay. Tuy vậy, nhiều quy định vẫn cần được cụ thể hóa bằng tiêu chuẩn kỹ thuật, quy hoạch chi tiết và cơ chế phối hợp giữa Nhà nước – doanh nghiệp – người dân. Nếu TP.HCM chỉ xem Luật Phát triển đô thị là một bộ thủ tục mới, dư địa phát triển sẽ bị lãng phí; nếu coi đây là cơ hội tái cấu trúc mô hình phát triển, Thành phố có thể bước sang giai đoạn đô thị xanh, hiện đại, cạnh tranh hơn trong khu vực.
