Thỏa thuận Busan bị thử thách bằng hành động
Cam kết thương mại là những nghĩa vụ hai bên đã thống nhất nhằm điều chỉnh trao đổi hàng hóa, nhưng chỉ có ý nghĩa khi được thực hiện bằng các bước cụ thể và có thể kiểm chứng. Chính khoảng cách giữa lời hứa và kết quả đang khiến đất hiếm và nông sản trở thành phép thử mới trong căng thẳng Mỹ Trung. Ngày 6/11, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer điện đàm với Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong về việc thực hiện thỏa thuận đạt được tại Busan, Hàn Quốc, vào tháng 10/2025. Washington thúc giục Bắc Kinh nhanh chóng thực hiện đầy đủ các cam kết về xuất khẩu đất hiếm, khoáng sản quan trọng và nhập khẩu nông sản Mỹ. Mỹ nói sẽ theo dõi sát việc thực thi; thông điệp ấy cho thấy Washington muốn đánh giá thỏa thuận qua hàng hóa lưu chuyển, không phải những tuyên bố chung.
Đòi hỏi này xuất hiện khi doanh nghiệp Mỹ vẫn gặp khó trong tiếp cận đất hiếm và khoáng sản từ Trung Quốc, dù thỏa thuận Busan được Washington xem là cách tháo gỡ các rào cản xuất khẩu hình thành trong giai đoạn căng thẳng thương mại năm 2025. Vì vậy, bất đồng hiện nay không chỉ là tranh luận về cách diễn giải văn bản: nó chạm tới câu hỏi liệu các bên có thể tin rằng những nhượng bộ đã thống nhất sẽ được chuyển thành nguồn cung thực tế hay không.
Đất hiếm Trung Quốc là đòn bẩy và rủi ro chuỗi cung ứng
Đất hiếm Trung Quốc quan trọng không chỉ vì trữ lượng, mà còn vì vai trò chi phối của nước này trong nhiều công đoạn chế biến và sản xuất nam châm đất hiếm, khiến các nhà sản xuất phương Tây phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung. Những nguyên liệu này được dùng trong ô tô điện, thiết bị điện tử, tua-bin gió, hàng không vũ trụ và công nghệ quốc phòng. Khi xuất khẩu bị hạn chế hoặc chậm trễ, hệ quả có thể lan từ nhà máy đến người tiêu dùng qua nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng tại Mỹ và các nền kinh tế khác. Do đó, yêu cầu của Washington có cơ sở kinh tế rõ ràng; nhưng việc biến nguồn cung thành phép thử chính trị cũng làm mỗi lô hàng thêm nhạy cảm.
Bắc Kinh lại phản đối những hạn chế kinh tế và thương mại mới mà Washington áp dụng, đồng thời nêu quan ngại sâu sắc về các biện pháp này. Trung Quốc cho rằng hai bên cần duy trì tham vấn, hợp tác và kiểm soát bất đồng trên cơ sở tôn trọng, công bằng, có đi có lại. Lập trường ấy không xóa được vấn đề mà doanh nghiệp Mỹ nêu ra: nếu nguyên liệu thiết yếu vẫn khó tiếp cận, lời hứa nới rào cản chưa đủ để khôi phục niềm tin. Đây là thế giằng co điển hình của căng thẳng Mỹ Trung: mỗi bên đòi đối phương thực hiện nghĩa vụ, nhưng lại bất đồng về những điều kiện phải đi kèm.
Nông sản cho thấy hai bên gắn nghĩa vụ với nhượng bộ
Với Washington, mua nông sản không phải phần phụ của thỏa thuận. Theo nội dung Busan được đề cập, Trung Quốc cam kết mua 25 triệu tấn đậu tương Mỹ trong ba năm tiếp theo và tăng nhập khẩu các mặt hàng nông nghiệp khác. Điều đó có ý nghĩa với nông dân và các bang trồng đậu tương của Mỹ, vốn phụ thuộc đáng kể vào nhu cầu từ Trung Quốc. Tuy nhiên, Bắc Kinh phát tín hiệu sẵn sàng tăng mua nhưng gắn việc này với thực hiện thỏa thuận cắt giảm thuế quan có đi có lại. Washington muốn thấy tiến triển trước khi bàn thêm nhượng bộ; Trung Quốc không muốn tách nghĩa vụ mua hàng khỏi lợi ích thương mại mà họ kỳ vọng. Hai cách tiếp cận ấy khiến một đơn hàng nông sản trở thành phép đo lòng tin lẫn đòn bẩy đàm phán.
Việc gắn mua hàng với thuế quan cho thấy cam kết thương mại không vận hành như một danh sách nghĩa vụ độc lập. Nếu mỗi bên chỉ thực hiện phần có lợi cho mình sau khi đối phương nhượng bộ, thỏa thuận rất dễ mắc kẹt trong vòng đòi hỏi qua lại. Cuộc điện đàm chưa tạo ra thỏa thuận mới hay nhượng bộ cụ thể nào. Vì thế, điều cần theo dõi không chỉ là lượng hàng được đặt mua hay cấp phép xuất khẩu, mà còn là liệu hai chính phủ có thống nhất được cách xác nhận tiến độ và xử lý bất đồng hay không.
Thời hạn sắp tới sẽ buộc hai bên chứng minh thiện chí
Tranh cãi diễn ra khi thỏa thuận đình chiến thương mại tại Busan tiến gần thời điểm hết hiệu lực. Theo kế hoạch, Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình có thể gặp bên lề hội nghị cấp cao APEC tại Thâm Quyến trong hai ngày 18 và 19/11; hai nhà lãnh đạo cũng được kỳ vọng gặp tiếp bên lề hội nghị thượng đỉnh G20 tại Miami vào ngày 14 và 15/12. Thỏa thuận dự kiến hết hạn ngày 10/1/2027. Những mốc này tạo cơ hội đối thoại, nhưng thời gian không tự giải quyết bất đồng. Nếu không có tiến triển về đất hiếm và nông sản trước các cuộc gặp, lãnh đạo hai nước sẽ bước vào đàm phán với áp lực lớn hơn và ít dư địa xây dựng lòng tin.
Kết luận cần rút ra là Busan chưa thể được xem như một lối thoát bền vững nếu hai bên còn tranh cãi về cách thực thi. Washington có lý do để yêu cầu nguồn cung và đơn hàng đúng cam kết; Bắc Kinh cũng đang phản đối các hạn chế thương mại mà họ cho là bất công. Nhưng mỗi bên sẽ khó đạt mục tiêu nếu biến nghĩa vụ thành công cụ gây sức ép mà không đưa ra tiêu chí kiểm chứng rõ ràng. Đất hiếm và nông sản vì thế không chỉ là hai hồ sơ kinh tế: chúng là thước đo xem căng thẳng Mỹ Trung có thể được kiềm chế bằng kết quả cụ thể, hay tiếp tục leo thang vì thiếu tin cậy.
