Rùa tai đỏ xâm lấn: mối đe dọa âm thầm tại hồ Hoàn Kiếm
Chiến dịch loại bỏ rùa tai đỏ xâm lấn tại hồ Hoàn Kiếm là hoạt động quản lý loài ngoại lai nhằm thu gom, phân loại và xử lý các cá thể rùa tai đỏ và một số loài rùa ngoại lai khác bằng hệ thống bẫy bắt rùa dưới nước kết hợp bắt thủ công trên bờ, với mục tiêu bảo vệ sinh thái và duy trì đa dạng sinh học đặc hữu quanh khu vực đền Ngọc Sơn và mặt nước hồ Gươm. Rùa tai đỏ không phải loài bản địa, nhưng lại đang xuất hiện và gia tăng số lượng nhờ hoạt động phóng sinh, buôn bán thú cảnh. Khi một loài ngoại lai có khả năng thích nghi cao xâm nhập vào hệ sinh thái nhỏ như hồ Hoàn Kiếm, chúng sẽ cạnh tranh trực tiếp thức ăn, nơi sống với các loài bản địa, phá vỡ thế cân bằng mỏng manh vốn đã bị tổn thương sau khi cá thể rùa Hoàn Kiếm cuối cùng qua đời.
Chiến dịch 20 bẫy quanh đền Ngọc Sơn: bước đi đúng và kịp thời
Điểm đáng khen của chính quyền là hành động nhanh sau khi người dân phản ánh rùa tai đỏ xuất hiện tại hồ Hoàn Kiếm. Chỉ trong vài ngày, UBND phường Hoàn Kiếm đã mời các đơn vị chuyên môn như Chi cục Chăn nuôi, Thủy sản, Thú y và Chương trình bảo tồn Rùa châu Á đến đánh giá, xây dựng phương án xử lý. Phương án cuối cùng không phải là biện pháp mạnh mang tính “quét sạch” mà là chiến lược chọn lọc: đặt bẫy dưới nước, kết hợp bắt thủ công khi rùa lên cạn, bảo đảm không làm ảnh hưởng đến loài rùa đặc hữu và hạn chế tác động cảnh quan. Từ ngày 12/8, tổ công tác đặt 20 bẫy quanh đền Ngọc Sơn và kiểm tra định kỳ mỗi ngày một lần. Theo báo cáo, “tổ công tác đã trục vớt 20 bẫy đặt quanh khu vực đền Ngọc Sơn, thu được 60 cá thể rùa” trong một lần kiểm tra. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy mật độ rùa ngoại lai không nhỏ và chiến dịch là cần thiết.
Kỹ thuật bẫy, bắt thủ công: vì sao phù hợp với hồ Hoàn Kiếm?
Hồ Hoàn Kiếm là không gian biểu tượng, đồng thời là hệ sinh thái nước ngọt tự nhiên với diện tích khoảng 12 ha, chu vi 1,7 km, nơi sinh sống của nhiều loài cá, thực vật nổi, động vật phù du và chim hoang dã. Bất kỳ biện pháp can thiệp thô bạo sẽ lập tức làm tổn hại cảnh quan và đời sống sinh vật. Vì vậy, việc dùng bẫy bắt rùa dưới nước kết hợp bắt thủ công là lựa chọn hợp lý cho mục tiêu bảo vệ sinh thái. Các bẫy được đặt quanh đền Ngọc Sơn, kiểm tra mỗi ngày một lần để nhanh chóng thu giữ các cá thể rùa tai đỏ xâm lấn mà vẫn kiểm soát được rủi ro đối với loài bản địa. Đáng chú ý, lực lượng chức năng không xử lý “đồng loạt” mà phân loại kỹ: các cá thể quý hiếm hoặc cần bảo tồn được bàn giao cho cơ quan chuyên môn tiếp nhận. Rùa ngoại lai như rùa tai đỏ, rùa cổ sọc Trung Quốc, rùa tai vàng sẽ chuyển đến Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội để xử lý theo quy định. Cách làm này cho thấy tư duy quản lý hệ sinh thái, không chỉ là dọn bỏ cho sạch mắt.
Tác động sinh thái: vì sao phải kiên quyết với loài ngoại lai?
Theo Thông tư 69 về danh mục loài ngoại lai xâm hại, rùa tai đỏ thuộc nhóm có nguy cơ gây tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học và môi trường sinh thái. Nói cách khác, đây không còn là thú cảnh vô hại mà là tác nhân có thể làm lệch hẳn cấu trúc quần thể sinh vật tại hồ Hoàn Kiếm. Rùa tai đỏ có khả năng cạnh tranh mạnh thức ăn và nơi sinh sống với các loài rùa bản địa, đồng thời ăn cả sinh vật nhỏ, trứng cá, làm suy giảm các mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn. Như chia sẻ của cán bộ chương trình bảo tồn rùa châu Á, sự xuất hiện và gia tăng số lượng của một loài ngoại lai trong hệ sinh thái tự nhiên như hồ Hoàn Kiếm “có thể tạo ra những tác động khó lường” khi chúng phát triển mạnh. Từ ngày 12/8 đến sáng 14/8, lực lượng chức năng đã bắt được hơn 100 cá thể rùa các loại, trong đó nhiều rùa tai đỏ gây hại. Con số này cho thấy nếu không kiểm soát, quần thể rùa ngoại lai đủ lớn để đe dọa sự hồi phục đa dạng sinh học vốn đã mỏng manh.
Giữ cân bằng hệ sinh thái hồ Gươm: trách nhiệm không chỉ của chính quyền
Chiến dịch bẫy bắt rùa tai đỏ xâm lấn là bước đi đúng, nhưng không thể là giải pháp duy nhất. Hệ sinh thái hồ Hoàn Kiếm vốn đã trải qua cú sốc sinh thái khi cá thể rùa Hoàn Kiếm cuối cùng qua đời năm 2016 và được lưu giữ dưới dạng tiêu bản tại đền Ngọc Sơn. Việc bảo vệ sinh thái hồ và đa dạng sinh học khu vực không chỉ nằm ở vài chục chiếc bẫy, mà cần thay đổi hành vi của con người: không phóng sinh tùy tiện loài ngoại lai, không thả thú cảnh xuống hồ, tôn trọng khuyến cáo chuyên môn. UBND phường Hoàn Kiếm khẳng định toàn bộ quá trình bắt, phân loại và xử lý rùa đều thận trọng, không ảnh hưởng đến hoạt động bình thường, hệ sinh thái và cảnh quan quanh hồ. Tuy nhiên, nếu cộng đồng vẫn xem rùa tai đỏ là “vật may mắn” để thả xuống hồ, mọi nỗ lực của tổ công tác chỉ là chữa cháy. Giữ cho hồ Gươm sạch bóng loài ngoại lai là phép thử cho nhận thức đô thị: chúng ta muốn một di tích đẹp cho khách du lịch, hay một hệ sinh thái lành mạnh được bảo vệ có trách nhiệm?
