Kỹ năng số bắt đầu từ sự hướng dẫn gần gũi
Kỹ năng số cộng đồng là khả năng sử dụng thiết bị và dịch vụ trực tuyến một cách an toàn, hữu ích trong đời sống, được bồi đắp bằng hướng dẫn thực hành phù hợp với từng người. Khi thủ tục hành chính chuyển lên mạng, khoảng cách không còn chỉ nằm ở nơi có sóng hay có điện thoại: nhiều người vẫn cần một người chỉ từng bước để tự làm được.
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, yêu cầu giải quyết thủ tục trên môi trường số càng khiến việc phổ cập kỹ năng trở nên cấp thiết. Ở Ninh Bình, Vũ Quang Huy, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Thanh niên tình nguyện Lý Nhân, đã kết nối đoàn viên với các trung tâm phục vụ hành chính công để hướng dẫn người dân kê khai, nộp hồ sơ trực tuyến. Cách làm đáng chú ý không phải là đưa thêm một ứng dụng đến tay người dân, mà là có người ở cạnh khi họ lần đầu sử dụng.
Từ tháng 7/2025, Huy huy động hơn 300 lượt tình nguyện viên, tổ chức 20 lớp Bình dân học vụ số với hơn 5.000 học viên tại các xã Bắc Lý, Vĩnh Trụ, Nhân Hà và Trần Thương. Những buổi học tập trung vào dịch vụ công trực tuyến, Zalo, ngân hàng số và nhận diện thông tin độc hại. Đây là phổ cập công nghệ theo nghĩa thiết thực: học để xử lý việc của mình, chứ không phải học để thuộc tên nền tảng.
Đến tận nhà để biến thao tác thành thói quen
Lớp học ở nhà văn hóa giúp nhiều người cùng tiến bộ, nhưng không thể thay thế hỗ trợ riêng cho người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người khó đi lại. Huy cùng tình nguyện viên tranh thủ buổi tối và ngày nghỉ, đi từng ngõ, gõ từng nhà; họ quay lại nhiều lần cho đến khi người dân có thể tự thao tác. Sự kiên trì ấy quan trọng hơn một buổi hướng dẫn đông người, bởi tự tin hình thành khi người học được thực hành trên chính chiếc điện thoại và công việc của mình.
Hiệu quả có thể nhìn thấy trong những việc bình thường: tra cứu thông tin, thanh toán trực tuyến hay nhận thông báo từ khu dân cư. Bà Nguyễn Thị Nga ở thôn Chương Lương cho biết sau khi được đoàn viên hướng dẫn tại nhà, bà đã biết dùng điện thoại thông minh cho những việc đó. Trường hợp này nhắc rằng thước đo của kỹ năng số cộng đồng không nên chỉ là số buổi tập huấn, mà còn là số người không còn phải nhờ người khác làm hộ.
Tại Lạng Sơn, các tổ công nghệ số cộng đồng cũng triển khai cách tiếp cận đến từng nhà. Đến tháng 7/2026, tỉnh kiện toàn 923 tổ tại 65 xã, phường với 6.716 thành viên; lực lượng này ghi nhận 284.696 lượt người được hướng dẫn kỹ năng số và 164.239 lượt được hỗ trợ tìm kiếm, nộp hồ sơ dịch vụ công trực tuyến. Quy mô lớn cho thấy mạng lưới cơ sở có thể đưa hỗ trợ đến gần dân, nhưng chưa nói lên rằng mọi người đã có thể tự dùng dịch vụ.
Người hướng dẫn cũng cần được nâng đỡ
Không thể mặc định rằng lực lượng tuyến đầu luôn sẵn sàng, đủ thời gian và đủ thiết bị. Ở Lạng Sơn, nhiều thành viên tổ công nghệ số kiêm nhiệm vai trò cán bộ thôn hoặc thành viên đoàn thể; công việc biến động và kỹ năng hướng dẫn của một số người chưa theo kịp thủ tục trực tuyến thường xuyên thay đổi. Toàn bộ thành viên tình nguyện tự lo phương tiện, điện thoại và dữ liệu di động để đi hỗ trợ. Gọi họ là “đại sứ số” sẽ có ý nghĩa hơn nếu đi cùng sự ghi nhận và điều kiện làm việc phù hợp.
Số liệu hoạt động cũng cho thấy cần nhìn xa hơn việc lập tổ. Trong 923 tổ của tỉnh, 523 tổ hoạt động thường xuyên, hiệu quả; 371 tổ hoạt động không đều và 29 tổ hoạt động rất hạn chế. Đào tạo đội ngũ, cập nhật nội dung khi quy trình thay đổi và hỗ trợ chi phí đi cơ sở là những điều kiện thiết yếu, không phải phần việc có thể trông chờ mãi vào nhiệt tình cá nhân. Nếu thiếu nền tảng ấy, mạng lưới có thể hiện diện trên danh sách nhưng khó duy trì hỗ trợ liên tục.
Sáng kiến cá nhân vẫn có thể tạo thêm động lực. Huy đã tổ chức tập huấn cho tình nguyện viên và xây dựng đội ngũ trợ giảng; anh Nguyễn Văn Lưu chia sẻ kinh nghiệm làm nội dung số để thanh niên, chủ doanh nghiệp quảng bá sản phẩm. Những người am hiểu công nghệ có thể mở lối, nhưng để phổ cập công nghệ bền vững, địa phương cần biến sáng kiến thành năng lực chung, thay vì để mọi việc phụ thuộc vào một vài người nhiệt tình.
Có hạ tầng chưa đồng nghĩa với biết sử dụng
Yên Lập cho thấy rõ khoảng cách giữa dịch vụ sẵn có và khả năng sử dụng thực tế. Các thôn được phủ sóng 4G/5G ổn định, xã duy trì phòng công nghệ số cộng đồng, còn toàn bộ hồ sơ tại UBND xã được xử lý trên môi trường mạng. Tỷ lệ chi trả lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội qua tài khoản vượt 98%, nhưng người dân vẫn lúng túng với nhiều thao tác và còn quen nộp giấy, giao dịch trực tiếp. Hạ tầng là điều kiện cần; nếu thiếu kỹ năng và sự tự tin, tiện ích số vẫn có thể nằm ngoài tầm với.
Từ đầu năm, Trung tâm Phục vụ hành chính công xã tiếp nhận hơn 5.000 hồ sơ trực tuyến, song số người tự thực hiện thao tác còn hạn chế. Con số này cảnh báo rằng hồ sơ được tiếp nhận qua mạng không nhất thiết đồng nghĩa người dân đã làm chủ quy trình. Vì vậy, hướng dẫn cần đi cùng dịch vụ: từ định danh điện tử, tích hợp sổ sức khỏe trên VNeID đến thanh toán không dùng tiền mặt, đồng thời chỉ cách bảo vệ thông tin và nhận diện lừa đảo.
Yên Lập dự kiến thí điểm mô hình tại thôn Trung Ngãi trong năm 2026, đánh giá kết quả rồi mới hoàn thiện cách làm để nhân rộng; địa phương cũng tiếp tục phong trào Bình dân học vụ số và củng cố lực lượng hỗ trợ tại cơ sở. Đây là hướng đi hợp lý: thử nghiệm phải đo được người dân có tự thao tác sau hướng dẫn hay không, thay vì chỉ đếm số lớp hoặc số tài khoản.
Chuyển đổi số chỉ thực sự đến với cộng đồng khi người dân có thể tự giải quyết công việc an toàn, còn người hướng dẫn có đủ kiến thức, thời gian và phương tiện để đồng hành. Tổ công nghệ số, tình nguyện viên trẻ và những cá nhân am hiểu công nghệ đã chứng minh giá trị của việc đến gần dân. Bước tiếp theo là hỗ trợ chính những người hỗ trợ ấy, để dịch vụ số không chỉ hiện diện trên điện thoại mà trở thành công cụ người dân tự tin sử dụng.
