“Mẹ” – một hành trình nhiếp ảnh dài hạn hơn cả một đời nghề
“Mẹ” là một sê ri ảnh dài hạn gồm 108 bức ảnh về những người mẹ Việt, được nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong chắt lọc từ hành trình cầm máy hơn 25 năm và giới thiệu trong triển lãm kèm sách ảnh cùng tên tại Nhà bảo tàng TP.HCM.
Điều đáng nói ở đây không chỉ là con số 108 hay độ dài thời gian, mà là lựa chọn đầy chủ ý: dành cả phần đẹp nhất của một đời sáng tác để theo đuổi một chủ đề duy nhất – tình mẹ. Trong thời đại ảnh chụp tràn lan, quyết định gom tất cả năng lượng sáng tạo vào một album ảnh tình mẹ lâu dài như vậy là tuyên bố rất rõ ràng: nhiếp ảnh không chỉ để “bắt trend”, mà để giữ ký ức. Khi mở sách “Mẹ” hay bước vào không gian triển lãm, người xem đối diện một lập luận bằng hình ảnh: nếu không ai kiên trì ghi lại, tình mẫu tử đời thường sẽ tan biến trong ký ức tập thể mà không để lại dấu vết.
Khoảnh khắc đời thường: khi “hồn ảnh” nằm ở ánh mắt người mẹ
Trần Thế Phong nói thẳng điều ông theo đuổi không phải là “bức ảnh hoàn hảo về kỹ thuật” mà là “cảm xúc và khoảnh khắc tự nhiên”; theo ông, “hồn của bức ảnh nằm ở cảm xúc và khoảnh khắc tự nhiên”. Lựa chọn này khiến cả album ảnh tình mẹ của ông nghiêng hẳn về những khoảnh khắc đời thường: niềm vui người mẹ sau mùa gặt, nụ cười bên công việc thường ngày, phút thư thái cùng con cháu.
Ông kiên nhẫn quay lại cùng một điểm chụp trong nhiều ngày chỉ để chờ khoảnh khắc người mẹ thôi e ngại ống kính, gương mặt giãn ra, nụ cười và ánh mắt trở về với nhịp sống vốn có. Chính sự kiên trì ấy biến nhiếp ảnh gia thành người đồng hành, không phải kẻ “rình bắt” cảm xúc. Khi một đứa trẻ bất chợt quay đầu nhìn trong màn sương, hay người mẹ ngẩng lên sau đường cày, đó không còn là cảnh dựng mà là mảnh ký ức sống động – thứ mà nếu bỏ lỡ, không ai có thể chụp lại lần thứ hai.
108 bức ảnh như một tài liệu phụ nữ Việt Nam bằng cảm xúc
Điểm khiến “Mẹ” vượt khỏi khuôn khổ một album nghệ thuật là cách nó vô tình trở thành tài liệu phụ nữ Việt Nam bằng cảm xúc. 108 bức ảnh trải dài từ hình ảnh người mẹ trong quá khứ đến đời sống hiện đại, nhưng đâu đó vẫn là cùng một dáng hình tảo tần, chịu thương chịu khó và chan chứa tình yêu dành cho con cháu.
Con số 108 được một vị thượng tọa gợi ý như biểu tượng cho sự tròn đầy, chuyển hóa và giá trị thiêng liêng. Nhưng đằng sau biểu tượng đó là những chi tiết rất cụ thể: vết chân đất trên bờ ruộng, đôi tay nhăn nheo ôm đứa trẻ, nụ cười hiền bên khung dệt hay trước hiên nhà. “108 bức ảnh không đơn thuần là những khung hình mà còn là tình yêu thương và lòng kính trọng dành cho người mẹ”, vị thượng tọa nhận xét. Chính sự cụ thể ấy giúp bộ ảnh trở thành thứ tài liệu mềm: không liệt kê dữ kiện, mà ghi lại tinh thần, khí chất và thói quen sống của phụ nữ Việt qua nhiều giai đoạn.
Khi nhiếp ảnh trở thành lời tri ân và trách nhiệm ký ức
“Mẹ” ra mắt vào mùa Vu Lan, như một lời tri ân có chủ ý dành cho những người đã sinh thành. Nhưng nếu dừng ở cảm xúc lễ nghi thì dự án này đã không mất hơn 25 năm. Nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong nói rõ quan niệm của mình: đời người chỉ có một lần, làm được điều gì đẹp và có ý nghĩa cho đời thì phải cố gắng làm; ông dự định tiếp tục kể chuyện bằng hình ảnh về những đề tài đời thường, ghi lại những câu chuyện bình dị.
Nhìn lại những bức ảnh được chụp từ năm 2001, ông nhận ra có những người mẹ trong khung hình nay đã không còn, và “có những giá trị ký ức không thể chụp lại lần thứ hai”. Đó là câu nói nên được xem như lời nhắc nhở chung cho cả xã hội: nếu chúng ta không ghi lại – bằng ảnh, bằng chữ, bằng bất kỳ hình thức nào – thì sự tảo tần của người mẹ sẽ bị đẩy lùi vào quên lãng. Và khi một nhiếp ảnh gia dành 25 triển lãm cá nhân, 15 sách ảnh và hơn 200 giải thưởng để rồi dừng lại rất lâu ở hai chữ “Mẹ”, đó không chỉ là thành tựu cá nhân, mà là cách ông trả món nợ ký ức thay nhiều người khác.
