Đối thoại biển Việt Nam: từ công cụ ngoại giao đến trục chiến lược
Đối thoại biển Việt Nam là chuỗi cơ chế trao đổi song phương và liên ngành về an ninh, kinh tế và luật biển với nhiều đối tác, nhằm củng cố hợp tác hàng hải khu vực, giảm nguy cơ xung đột trên biển và cụ thể hóa các cam kết về luật pháp quốc tế trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược tại Đông Nam Á. Nói cách khác, đây không chỉ là những cuộc họp định kỳ mà đang trở thành một trục chiến lược của ngoại giao biển Đông Nam Á, đặt Việt Nam vào vai trò bên đối thoại chủ động, có trách nhiệm. Việc Hà Nội liên tiếp kích hoạt các kênh đối thoại với Australia, New Zealand và tham vấn quân sự song phương với Malaysia cho thấy định hướng nhất quán: tăng đan xen lợi ích, xây dựng lòng tin, và tạo mạng lưới ràng buộc ngoại giao đủ dày để nâng ngưỡng an ninh hàng hải khu vực, đặc biệt trên các vùng biển trọng yếu.
Tham vấn Hải quân Việt Nam – Malaysia: lớp phòng thủ mềm trên vùng biển giáp ranh
Phiên tham vấn song phương lần thứ 5 giữa Hải quân Việt Nam và Hải quân Hoàng gia Malaysia tại Đà Nẵng rà soát và đánh giá toàn bộ hợp tác từ phiên thứ 4 đến nay. Bề ngoài, đây là tham vấn quân sự song phương thường kỳ; nhưng về bản chất, nó tạo lớp "phòng thủ mềm" dựa trên phối hợp, thông tin và lòng tin trên vùng biển giáp ranh. Hai bên nhất trí tiếp tục trao đổi đoàn các cấp, giao lưu sĩ quan trẻ, chia sẻ kinh nghiệm huấn luyện, bảo đảm hậu cần – kỹ thuật, tổ chức tuần tra và luyện tập chung trên biển. Đáng chú ý, hai hải quân đang tiến tới ký "Thỏa thuận thiết lập cơ chế tuần tra phối hợp trên biển và kênh thông tin liên lạc" – một bước đi cho thấy Việt Nam không chờ đến khi có sự cố mới bàn cách xử lý, mà xây sẵn cơ chế phối hợp để kiềm chế rủi ro ngay từ thời bình. Phiên tham vấn lần thứ 6 đã được thống nhất sẽ tổ chức tại Malaysia, khẳng định sự bền vững của kênh hợp tác này.
Đối thoại biển Việt Nam – Australia: định hình luật chơi trên không gian đại dương
Đối thoại biển lần thứ bảy giữa Việt Nam và Australia tại Canberra diễn ra trong không khí tin cậy, thẳng thắn và hợp tác, với nội dung trao đổi sâu về tình hình khu vực, quốc tế, Biển Đông, an ninh biển, luật biển và quản trị đại dương. Đây là đối thoại biển Việt Nam tiêu biểu cho cách Hà Nội dùng công cụ pháp lý – đặc biệt UNCLOS 1982 – để định hình luật chơi và khẳng định cam kết với trật tự dựa trên luật lệ. Hai bên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn, tự do hàng hải, hàng không ở Biển Đông và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, nhất là UNCLOS. "Hợp tác biển là mặt hợp tác quan trọng mang tầm chiến lược, đem lại lợi ích thiết thực cho cả hai bên" – nội dung được hai bên tái khẳng định, gắn trực tiếp với việc củng cố, làm sâu sắc và cụ thể hóa quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Australia.
Trước đó, Đối thoại biển kênh 1.5 tại Canberra ngày 30/9 với học giả và cơ quan chức năng hai nước đã bàn về cục diện chiến lược, ổn định khu vực, quản trị biển và vai trò luật pháp quốc tế, kết quả được báo cáo lại tại đối thoại chính thức, cung cấp thêm cơ sở và ý tưởng hợp tác. Việc duy trì song song kênh 1 và 1.5 cho thấy Việt Nam coi trọng tri thức chuyên gia, muốn gắn thực tiễn ngoại giao với thảo luận học thuật, thay vì chỉ dựa vào tính toán an ninh thuần túy. Đây là cách mở rộng ngoại giao biển Đông Nam Á theo hướng nhiều tầng nấc, nơi tiếng nói của giới nghiên cứu góp phần làm phong phú lựa chọn chính sách.
Việt Nam – New Zealand: hợp tác biển như nền tảng cho phát triển bền vững
Đối thoại biển lần thứ hai giữa Việt Nam và New Zealand diễn ra trong bầu không khí hữu nghị và hợp tác, tập trung vào các vấn đề quốc tế, khu vực, an ninh biển, kinh tế biển và luật biển mà hai bên cùng quan tâm. Khác với kênh với Australia nhấn mạnh nhiều vào quản trị đại dương và trật tự pháp lý, đối thoại với New Zealand cho thấy Việt Nam muốn đặt ngoại giao biển song song với nghị trình phát triển bền vững. Hai bên kiểm điểm hợp tác kể từ đối thoại lần thứ nhất và bàn biện pháp thúc đẩy hợp tác biển, đặc biệt trong phát triển bền vững kinh tế biển, bảo vệ môi trường, nghiên cứu khoa học biển và nâng cao năng lực về biển. Hợp tác biển được hai bên tái khẳng định là mặt hợp tác mang tầm chiến lược, đem lại nhiều lợi ích cụ thể, góp phần làm sâu sắc và cụ thể hóa quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – New Zealand. Đó là cách Việt Nam gắn an ninh với thịnh vượng, coi biển vừa là không gian an ninh, vừa là động lực tăng trưởng.
Một chiến lược ngoại giao hàng hải đang hình thành
Nhìn tổng thể, các kênh đối thoại biển Việt Nam với Australia, New Zealand và tham vấn quân sự song phương với Malaysia đang ghép lại thành một bức tranh: Việt Nam muốn trở thành trụ cột có trách nhiệm trong hợp tác hàng hải khu vực. Điểm chung xuyên suốt là nhấn mạnh hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn, tự do hàng hải, hàng không và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình phù hợp luật pháp quốc tế, nhất là UNCLOS 1982. Bằng việc phối hợp chặt chẽ về các vấn đề biển tại các diễn đàn khu vực và quốc tế và mở rộng nội dung từ tuần tra chung, kênh liên lạc hải quân đến quản trị đại dương, kinh tế biển, khoa học và môi trường, Việt Nam đang xây dựng "vành đai ngoại giao biển" đa lớp quanh mình. Kết luận không khó: trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và rủi ro va chạm trên biển gia tăng, Hà Nội chọn con đường đối thoại và liên kết luật lệ, chứ không chọn chạy đua phô diễn sức mạnh thuần túy. Đây là lựa chọn vừa phù hợp lợi ích quốc gia, vừa gia tăng uy tín của Việt Nam như một bên bảo vệ trật tự biển dựa trên luật lệ trong Đông Nam Á.
