Mua bán điện trực tiếp là gì và vì sao TP.HCM muốn mở rộng?
Mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement – DPPA) là cơ chế cho phép khách hàng sử dụng điện ký hợp đồng mua điện dài hạn trực tiếp với đơn vị phát điện thông qua hệ thống lưới kết nối riêng hoặc lưới điện quốc gia, thay vì chỉ mua từ đơn vị phân phối truyền thống, qua đó tăng quyền lựa chọn nguồn điện và cách thức thanh toán năng lượng của mình. Điểm đáng chú ý là Sở Công thương TP.HCM đang trình UBND thành phố dự thảo nghị quyết mở rộng đối tượng tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện trên địa bàn. Đây không phải bước kỹ thuật thuần túy mà là lựa chọn chính sách: thành phố muốn từ một mô hình DPPA dành cho khách hàng sử dụng điện lớn, tiến tới một thị trường năng lượng TP.HCM mở hơn, nơi các khu công nghiệp điện và các cụm công nghiệp có nhiều quyền chủ động hơn. Câu hỏi cốt lõi không phải “có nên mở rộng hay không”, mà là “ai sẽ thực sự hưởng lợi và ở mức nào”.
Những đối tượng được mở rộng: từ khu công nghiệp đến nông nghiệp công nghệ cao
Dự thảo của TP.HCM không dừng lại ở việc điều chỉnh kỹ thuật mà mở rộng rõ ràng danh sách những người chơi mới trong cơ chế TP.HCM DPPA. Ở phía phát điện, thành phố đề xuất bổ sung đơn vị phát điện từ nhà máy nhiệt điện sử dụng nhiên liệu khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), áp dụng cơ chế và nguyên tắc mua bán điện trực tiếp như đơn vị phát điện năng lượng tái tạo. Ở phía khách hàng, đối tượng được mở rộng bao gồm các đơn vị sử dụng điện tại khu công nghiệp, khu kinh tế, khu chế xuất, cụm công nghiệp, khu công nghệ cao, khu công nghệ số tập trung và khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Nói cách khác, những nơi tập trung phần lớn sản xuất và xuất khẩu của thành phố bắt đầu được coi là khách hàng tiềm năng của cơ chế mua bán điện trực tiếp và không bị giới hạn như nhóm “khách hàng sử dụng điện lớn” trước đây. Theo thông tư hiện hành, nhóm khách hàng lớn phải có sản lượng tiêu thụ bình quân từ 20.000 kWh/tháng qua lưới điện riêng và 200.000 kWh/tháng qua lưới điện quốc gia, một ngưỡng làm nhiều doanh nghiệp vừa và một số doanh nghiệp trong khu công nghiệp bị đứng ngoài cuộc chơi.
Doanh nghiệp nào hưởng lợi nhiều nhất từ cơ chế DPPA mở rộng?
Nếu dự thảo được thông qua, nhóm hưởng lợi rõ ràng nhất là các doanh nghiệp sản xuất tại khu công nghiệp và khu chế xuất, vốn tiêu thụ lớn và áp lực cạnh tranh cao. Việc không còn bị rào cản về ngưỡng “khách hàng sử dụng điện lớn” giúp họ có cơ hội ký hợp đồng mua bán điện trực tiếp với nhà máy năng lượng tái tạo hoặc LNG, thay vì chỉ phụ thuộc vào cơ chế mua – bán truyền thống. Thứ hai là các doanh nghiệp tại khu công nghệ cao và khu công nghệ số tập trung – những nơi đa số hướng tới tiêu chuẩn xanh, minh bạch và xuất khẩu. Nhu cầu mua điện trực tiếp từ nguồn năng lượng tái tạo của doanh nghiệp đang lớn, nhất là để đáp ứng yêu cầu về chứng chỉ năng lượng tái tạo phục vụ hoạt động xuất khẩu. Với họ, DPPA không chỉ là chuyện giá điện doanh nghiệp, mà là điều kiện sống còn để giữ đơn hàng và chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhóm thứ ba là các mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, vốn ngày càng cần nguồn điện ổn định, có thể truy vết để đáp ứng các chuẩn bền vững.
Tác động lên thị trường năng lượng TP.HCM: thách thức hay cú hích?
Mở rộng mua bán điện trực tiếp sẽ kéo theo thay đổi cấu trúc thị trường năng lượng TP.HCM. Hiện thành phố có khoảng 21.500 hệ thống điện mặt trời mái nhà, với tổng công suất lắp đặt hơn 1.600 MWp; năm 2025, sản lượng điện dư phát lên lưới đạt khoảng 734,7 triệu kWh, trong khi sản lượng tự sử dụng khoảng 765 triệu kWh, tương đương 1,75% tổng sản lượng điện thương phẩm của thành phố. Đây là nguồn “điện xanh” đang chưa phát huy hết tiềm năng trên thị trường, một phần vì khung pháp lý còn hạn chế. Theo cơ quan chuyên môn, việc giới hạn đối tượng tham gia DPPA có thể ảnh hưởng đến năng lực xuất khẩu, thu hút đầu tư vào các khu công nghiệp, khu công nghệ cao, đồng thời hạn chế sự phát triển của năng lượng tái tạo, trong đó có điện mặt trời áp mái. Việc mở rộng, nếu được triển khai thận trọng, sẽ đa dạng hóa chủ thể tham gia thị trường điện, khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo và từng bước tăng quyền lựa chọn cho người sử dụng điện. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra bài toán điều độ hệ thống, đảm bảo lưới điện kết nối riêng vận hành an toàn và không tạo thêm chi phí ẩn cho doanh nghiệp.
Kết luận: TP.HCM đang thử vai trò người mở đường
Nhìn tổng thể, đề xuất mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp của TP.HCM có một tinh thần rõ ràng: biến các khu công nghiệp điện, khu chế xuất và khu công nghệ cao từ “người mua bị động” thành “người tham gia thị trường” thực thụ. Điều này phù hợp với định hướng phát triển thị trường năng lượng cạnh tranh, đa dạng hóa chủ thể tham gia thị trường điện và huy động nguồn lực xã hội. Song, mức độ hưởng lợi thực tế sẽ phụ thuộc vào cách thiết kế hợp đồng, chi phí đầu tư lưới điện kết nối riêng và khả năng phối hợp giữa đơn vị phát điện với doanh nghiệp. Nếu các điểm nghẽn kỹ thuật và thủ tục được xử lý, DPPA mở rộng có thể trở thành một lợi thế cạnh tranh mới cho TP.HCM trong cuộc đua thu hút nhà đầu tư sản xuất và công nghệ cao. Ngược lại, nếu triển khai nửa vời, cơ chế sẽ dừng ở giấy tờ, và cơ hội tối ưu hóa chi phí năng lượng cho doanh nghiệp sẽ bị bỏ lỡ ngay trên sân nhà của thành phố.
